رؤیاهای نفتی ترامپ در ونزوئلا؛ سرابی در میان چاه‌های فرسوده و سرمایه‌های فراری

محمدحسین لطف‌الهی: پس از عملیات نظامی ماه گذشته ایالات متحده در کاراکاس و ربایش نیکلاس مادورو، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، وعده داد که شیرهای بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان را به روی بازار باز خواهد کرد. اما برای غول‌های نفتی آمریکایی که ترامپ از آن‌ها انتظار دارد خط‌شکن این میدان باشند، یک پرسش ساده و در عین حال منطقی وجود دارد: آیا اعداد و ارقام با هم هم‌خوانی دارند؟

ویرانه‌های PDVSA و صورت‌حساب ۱۰۰ میلیارد دلاری
سرویس جهانی بی‌بی‌سی در گزارشی نوشت: ترامپ پس از دیدار با مدیران ارشد انرژی در کاخ سفید با اعتمادبه‌نفس اعلام کرد: «ما در زمینه استخراج نفت به اعدادی دست خواهیم یافت که کمتر کسی تا به حال دیده است.»
به گفته ویلیام جکسون، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در مؤسسه «کپیتال اکونومیکس»، هدف ترامپ احیای صنعت نفت ونزوئلا، افزایش عرضه جهانی، کاهش هزینه‌های مصرف‌کننده و در نهایت ایجاد منبع درآمدی برای بازسازی اقتصاد ونزوئلا تحت نظارت یک دولت همسو با واشنگتن است.
اما در عالم واقعیت، موانع لجستیکی و عملیاتی کوه‌پیکرند. شرکت ملی نفت ونزوئلا (PDVSA) تنها سایه‌ای از گذشته درخشان خود است. دولت‌های هوگو چاوز و نیکلاس مادورو، منابع این شرکت را به‌عنوان قلک برنامه‌های اجتماعی (از مسکن گرفته تا بهداشت و حمل‌ونقل) استفاده کردند، اما از سرمایه‌گذاری در حفظ و نگهداری زیرساخت‌ها غفلت ورزیدند. تحریم‌های شدید ایالات متحده در سال‌های اخیر نیز روند این تخریب را تسریع کرد.
جکسون در این باره خاطرنشان می‌کند: «در ونزوئلا، شما با تجهیزاتی روبرو هستید که به دلیل سال‌ها بی‌توجهی کاملاً مستهلک شده‌اند. تولید این کشور اکنون ۱.۵ میلیون بشکه در روز کمتر از یک دهه پیش است.»
مونیکا دی بول، پژوهشگر ارشد مؤسسه اقتصاد بین‌الملل پترسون، با تأیید وضعیت اسفناک PDVSA می‌گوید: «بسیاری از تأسیسات باید کاملاً اوراق شده و از صفر ساخته شوند. اگر محدودیت‌های سیاسی در میان نبود، بهترین کار انحلال کامل PDVSA بود؛ اما این اتفاق نخواهد افتاد، چرا که این شرکت یک نماد بزرگ ناسیونالیستی و گره‌خورده با حاکمیت ملی است.»
برای تحقق رؤیای ترامپ، شرکت‌های نفتی آمریکا باید دست‌کم ۱۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی این زیرساخت‌های درهم‌کوبیده هزینه کنند؛ پیش‌شرطی مطلق که بدون آن، هرگونه افزایش فروش در مقیاس جهانی غیرممکن خواهد بود.

افسانه ۳۰۰ میلیارد بشکه و نفرین «نفت سنگین»
روی کاغذ، ونزوئلا با ۳۰۰ میلیارد بشکه، بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را در اختیار دارد. اما در سال ۲۰۲۳، این کشور تنها ۲۱۱.۶ میلیون بشکه (به ارزش تقریبی ۴ میلیارد دلار) صادرات داشت. در مقام مقایسه، عربستان سعودی با ۲۶۷ میلیارد بشکه ذخیره، در همان بازه زمانی ۱۸۱ میلیارد دلار صادرات به ثبت رساند.
جکسون معتقد است در مورد حجم واقعی ذخایر «قابل‌استحصال» ونزوئلا تردیدهای جدی وجود دارد. در سال ۲۰۱۱ و در دوران ریاست‌جمهوری چاوز، ونزوئلا با تغییر طبقه‌بندی ذخایر خود (که پیش‌تر تنها ۸۰ میلیارد بشکه برآورد می‌شد)، این رقم را تقریباً چهار برابر کرد. این تغییر آماری در زمانی رخ داد که قیمت نفت در کانال ۱۰۰ دلار بود و استخراج پروژه‌های پرهزینه را دارای توجیه اقتصادی می‌کرد. اما امروز با قیمت‌هایی در محدوده ۶۵ دلار، این محاسبات دیگر معتبر نیستند.
علاوه بر قیمت، کیفیت نفت ونزوئلا یک چالش مهندسی و مالی بزرگ است. نفت خام ونزوئلا بسیار سنگین و ترش (Heavy and Sour crude) است. استخراج و پالایش این نوع نفت به‌شدت دشوار بوده و محتوای بالای گوگرد آن باعث خورندگی شدید خطوط لوله و تجهیزات می‌شود. بازتولید این صنعت نیازمند سرمایه‌گذاری کلان در رقیق‌کننده‌ها (Diluents) و احداث پالایشگاه‌های بسیار پیشرفته است.

خلأ تخصص و امنیت
بحران اقتصادی ونزوئلا در سال‌های اخیر منجر به مهاجرت نزدیک به هشت میلیون نفر از این کشور شده است. این فرار مغزها شامل مهندسان و متخصصان ماهری است که زمانی چرخ‌های PDVSA را می‌چرخاندند. سیستم نفتی ونزوئلا اکنون با حداقل نیروی انسانی لنگ‌لنگان به حیات خود ادامه می‌دهد.
علاوه بر کمبود نیروی انسانی، تأمین امنیت یک چالش حیاتی است. گروه‌های شبه‌نظامی، موسوم به «کولکتیووس»، اکنون در بسیاری از مناطق به‌عنوان باندهای جنایتکار مسلح فعالیت می‌کنند. نکته نگران‌کننده برای سرمایه‌گذاران این است که کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، صراحتاً اعلام کرده است که دولت ترامپ هیچ برنامه‌ای برای ارائه «تضامین امنیتی» یا نیروی محافظ به شرکت‌های نفتی در ونزوئلا ندارد.

ترومای ۲۰۰۷ و سیاست «چماق بدون هویج»
فراتر از چالش‌های فنی و امنیتی، غول‌های نفتی آمریکا پیش‌تر در ونزوئلا گزیده شده‌اند. در سال ۲۰۰۷، دارایی‌های شرکت‌های بزرگی چون اکسون موبیل و کونوکو فیلیپس پس از مخالفت با واگذاری سهام عمده به دولت چاوز، مصادره ملی شد. این شرکت‌ها به دادگاه‌های بین‌المللی شکایت برده و احکام غرامت‌های سنگینی (از جمله ۸.۳ میلیارد دلار برای کونوکو فیلیپس) دریافت کردند که هرگز پرداخت نشد.
توماس واترز، مدیر بخش نفت و گاز در مؤسسه رتبه‌بندی S&P Global، می‌گوید: «در نهایت، شرکت‌های نفت و گاز باید برای سهامداران خود ارزش‌آفرینی کنند. شما می‌توانید هر چیزی را بسازید، به شرطی که بتوانید هزینه آن را بپردازید. اما به قیمت نفتی نیاز دارید که این کار را از نظر اقتصادی ارزشمند کند.»
به همین دلیل است که دارن وودز، مدیرعامل اکسون موبیل، ونزوئلا را در وضعیت فعلی مقصدی «غیرقابل‌سرمایه‌گذاری» توصیف کرده است. در مقابل، ترامپ به‌جای ارائه مشوق برای جذب این شرکت‌ها، به زبان تهدید روی آورده و اکسون موبیل را به مسدود کردن فعالیت‌هایش در خاک آمریکا تهدید کرده است.
مونیکا دی بول این سیاست را «چماق بدون هویج» می‌خواند. او رویکرد دولت ترامپ را ناشی از یک «نگاه امپریالیستی» می‌داند که منابع آمریکای لاتین را دارایی مسلّم خود می‌پندارد. دی بول می‌افزاید: «این از آن مواقعی است که می‌گویید خدا را شکر که آمریکا شرکت نفت دولتی ندارد. آن‌ها به بخش خصوصی نیاز دارند، اما بخش خصوصی از جای خود تکان نمی‌خورد. کدام شرکت عاقلی پول خود را در ونزوئلا می‌ریزد؟»

نتیجه‌گیری
آیا اگر خروجی نفت ونزوئلا در نهایت افزایش یابد، قیمت جهانی نفت کاهش خواهد یافت؟ تحلیلگران از دادن پاسخ قطعی طفره می‌روند. جکسون می‌گوید: «همه چیز به مقیاس و سرعت کار بستگی دارد. وضعیت بسیار سیال و مبهم است و زوایای ژئوپلیتیک پررنگی دارد.»
آنچه مسلّم است، رؤیاهای واشنگتن برای پمپاژ بی‌وقفه نفت ونزوئلا، در برخورد با دیوار سخت واقعیت‌های اقتصادی، زیرساختی و امنیتی متوقف شده است. تا زمانی که غول‌های نفتی توجیهی اقتصادی برای پذیرش ریسک‌های کاراکاس پیدا نکنند، بخش بزرگی از ذخایر نفت ونزوئلا همچنان دست‌نیافتنی و زیر زمین باقی خواهد ماند.