جنگ به اتاق خرید پالایشگاه‌های آسیا رسید

 

فرزین سوادکوهی: تنش‌های تازه در خلیج فارس بار دیگر قیمت نفت را به کانون توجه بازارها بازگردانده، اما این بار داستان فقط افزایش چنددلاری بهای هر بشکه نیست. تاا ین لحظه ، گفته شده تنگه هرمز همچنان باز مانده و جریان صادرات نفت از کشورهای منطقه ادامه دارد، اما نشانه‌های بازار حکایت از تغییری عمیق‌تر دارد؛ تغییری که در اتاق‌های خرید پالایشگاه‌های آسیایی در حال شکل‌گیری است. امروز پرسش اصلی دیگر این نیست که نفت گران‌تر می‌شود یا نه، بلکه این است که خریداران بزرگ آسیا، قرارداد بعدی خود را با کدام صادرکننده امضا خواهند کرد.

 

بر اساس آخرین گزارش‌های رویترز و بلومبرگ ،IEA  و OPEC تاکنون اختلال فراگیری در صادرات نفت خلیج فارس مشاهده نشده و تولیدکنندگان بزرگ منطقه همچنان محموله‌های خود را روانه بازار کرده‌اند. با این حال، شرکت‌های حمل‌ونقل و بیمه دریایی با حساسیت بیشتری تحولات منطقه را دنبال می‌کنند و همین موضوع باعث شده هزینه ریسک در معاملات نفت دوباره افزایش یابد. بازار اکنون بیش از آنکه نگران کمبود فوری نفت باشد، نگران تداوم این نااطمینانی است.

این تغییر نگاه، بیش از هر جا در آسیا اهمیت پیدا می‌کند. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی همچنان بزرگ‌ترین مشتریان نفت خاورمیانه هستند و پالایشگاه‌های این کشورها نمی‌توانند تنها بر اساس قیمت تصمیم بگیرند. مدیر خرید یک پالایشگاه، هنگام امضای قراردادهای چندماهه یا یک‌ساله، علاوه بر قیمت، عواملی مانند امنیت مسیر حمل، قابلیت تحویل به‌موقع، هزینه بیمه و ثبات عرضه را نیز در نظر می‌گیرد. اگر احساس کند ریسک یک مسیر یا یک عرضه‌کننده در حال افزایش است، طبیعی است که به دنبال متنوع‌سازی منابع تأمین خود باشد.

این به معنای کنار گذاشتن نفت خاورمیانه نیست؛ زیرا هیچ منطقه‌ای در کوتاه‌مدت توان جایگزینی کامل آن را ندارد. اما تجربه بحران‌های گذشته نشان داده است که خریداران آسیایی در دوره‌های پرریسک، بخشی از خریدهای جدید خود را میان عرضه‌کنندگان بیشتری توزیع می‌کنند تا وابستگی به یک مسیر یا یک کشور کاهش یابد. این همان نقطه‌ای است که رقابت میان صادرکنندگان وارد مرحله تازه‌ای می‌شود.

عربستان سعودی و امارات طی سال‌های اخیر دقیقاً با همین هدف، حضور خود را در بازار آسیا تقویت کرده‌اند. سرمایه‌گذاری در پالایشگاه‌های چین و هند، قراردادهای بلندمدت فروش، توسعه ناوگان حمل و افزایش ظرفیت تولید، تنها برای فروش نفت بیشتر نبوده است؛ بلکه تلاشی برای تبدیل شدن به تأمین‌کننده‌ای قابل اتکا در شرایط بحرانی به شمار می‌رود. در مقابل، آمریکا، برزیل و گویان نیز با افزایش تولید، گزینه‌های بیشتری در اختیار پالایشگاه‌های آسیایی قرار داده‌اند و هر بار که ریسک در خلیج فارس افزایش پیدا می‌کند، شانس بیشتری برای ورود به قراردادهای جدید به دست می‌آورند.

 

ایران دوباره در برابر یک رقابت پیچیده

 

در چنین فضایی، ایران با شرایطی متفاوت از دیگر صادرکنندگان منطقه روبه‌رو است. صادرات نفت ایران طی سال‌های گذشته به دلیل تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی و دشواری‌های حمل‌ونقل، مسیر ویژه‌ای را طی کرده و بخش مهمی از آن نیز به بازار چین وابسته شده است. همین موضوع باعث می‌شود هر تغییری در رفتار خریداران آسیایی یا افزایش هزینه‌های حمل و بیمه، برای ایران اهمیت بیشتری پیدا کند.

البته تا این لحظه، هیچ نشانه‌ای از توقف صادرات نفت ایران یا از دست رفتن مشتریان اصلی دیده نمی‌شود و جریان صادرات همچنان ادامه دارد. اما پرسش مهم این است که اگر فضای نااطمینانی هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه پیدا کند، آیا پالایشگاه‌هایی که امروز نفت ایران را خریداری می‌کنند، برای قراردادهای آینده نیز همان الگوی خرید را حفظ خواهند کرد یا بخشی از نیاز خود را از عرضه‌کنندگان دیگر تأمین می‌کنند؟

پاسخ این پرسش، بیش از آنکه به تحولات میدانی وابسته باشد، به رفتار بازار بستگی دارد؛ بازاری که در سال‌های اخیر نشان داده در برابر ریسک‌های ژئوپلیتیکی، بسیار سریع‌تر و محتاط‌تر از گذشته تصمیم می‌گیرد.

در چنین شرایطی، شاید مهم‌ترین خطای تحلیلی آن باشد که افزایش قیمت نفت، به‌طور خودکار معادل افزایش منفعت همه صادرکنندگان تلقی شود. این رابطه زمانی برقرار بود که بازار جهانی نفت عمدتاً بر پایه حجم عرضه حرکت می‌کرد، اما امروز متغیرهای دیگری نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند؛ از هزینه حمل و بیمه گرفته تا امکان نقل‌وانتقال مالی، قابلیت اجرای قراردادها و اعتماد خریداران به پایداری زنجیره تأمین همگی مباحثی تاثیر گذار خواهند بود.

برای ایران، این موضوع اهمیت دوچندان دارد. بخشی از صادرات نفت کشور از قبل نیز با هزینه‌های بیشتری نسبت به رقبای منطقه انجام می‌شد و افزایش ریسک امنیتی می‌تواند این هزینه‌ها را بالاتر ببرد. در چنین وضعیتی، حتی اگر قیمت جهانی نفت افزایش یابد، الزاماً همه این رشد به درآمد خالص صادرکننده تبدیل نمی‌شود؛ زیرا بخشی از آن در قالب هزینه‌های حمل، بیمه، تخفیف‌های تجاری و پیچیدگی‌های مبادلات مالی جذب خواهد شد.

از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که بازار آسیا در حال تغییر است. چین همچنان بزرگ‌ترین خریدار نفت جهان باقی مانده، اما همزمان واردات خود را میان عرضه‌کنندگان مختلف توزیع می‌کند. هند نیز به دنبال افزایش امنیت انرژی و کاهش وابستگی به یک منبع خاص است. این روند، رقابت میان صادرکنندگان را فشرده‌تر کرده و هر کشوری تلاش می‌کند جایگاه خود را در قراردادهای بلندمدت تثبیت کند.

در این میان، عربستان و امارات از مزیت سرمایه‌گذاری‌های چندساله خود بهره می‌برند. حضور در پروژه‌های پالایشی آسیا، قراردادهای بلندمدت و توسعه زیرساخت‌های صادراتی، به این کشورها کمک کرده است تا در دوره‌های پرریسک نیز تصویر یک عرضه‌کننده باثبات را حفظ کنند. در کنار آنها، آمریکا، برزیل و گویان نیز با افزایش ظرفیت تولید، آرام‌آرام سهم بیشتری از بازار آسیا را هدف گرفته‌اند. شاید هیچ‌یک نتوانند جای خاورمیانه را بگیرند، اما برای تصاحب بخشی از رشد تقاضای آینده، رقبای جدی به شمار می‌روند.

البته این به معنای آن نیست که ایران در آستانه از دست دادن بازار خود قرار دارد. تا لحظه تنظیم این گزارش، چنین نتیجه‌ای نه با آمار صادرات سازگار است و نه با رفتار پالایشگاه‌های آسیایی. اما داده‌های موجود نشان می‌دهد هرچه دوره نااطمینانی طولانی‌تر شود، حساسیت خریداران نسبت به ریسک نیز افزایش خواهد یافت. در چنین فضایی، حفظ مشتریان به اندازه یافتن مشتریان جدید اهمیت پیدا می‌کند و حتی تغییرات تدریجی در قراردادهای بلندمدت می‌تواند بر سهم بازار کشورها اثر بگذارد.

شاید مهم‌ترین سیگنال تحولات اخیر نیز همین باشد. نبرد اصلی در بازار جهانی انرژی دیگر صرفاً بر سر تولید بیشتر یا قیمت بالاتر نیست؛ بلکه بر سر حفظ اعتماد خریداران است. پالایشگاهی که امروز برای تأمین خوراک سال آینده خود تصمیم می‌گیرد، تنها قیمت هر بشکه را مقایسه نمی‌کند؛ بلکه امنیت مسیر حمل، ثبات عرضه، هزینه‌های جانبی و میزان ریسک هر قرارداد را نیز در نظر می‌گیرد.

برای ایران نیز، مهم‌ترین چالش در این مقطع نه توقف صادرات، بلکه حفظ قدرت رقابت در بازاری است که هر روز پیچیده‌تر می‌شود. اگر تنش‌های منطقه‌ای کوتاه‌مدت باشد، احتمالاً بازار نیز به‌سرعت به تعادل بازخواهد گشت؛ اما اگر این وضعیت به یک دوره طولانی از نااطمینانی تبدیل شود، رقابت بر سر مشتریان آسیایی وارد مرحله‌ای تازه خواهد شد؛ مرحله‌ای که در آن، داشتن ذخایر بزرگ نفتی به‌تنهایی کافی نیست و توانایی حفظ اعتماد بازار، به همان اندازه تعیین‌کننده خواهد بود.

حالا دیگر مهم‌ترین نبرد امروز خاورمیانه، نه در میدان‌های نفتی، بلکه پشت درهای بسته پالایشگاه‌های آسیاست؛ جایی که قراردادهای خرید آینده نوشته می‌شود و سرنوشت بخشی از سهم بازار صادرکنندگان نفت رقم می‌خورد.