مهم‌ترین تحولات ساعات اخیر؛ تنگه هرمز همچنان محور اصلی بحران

نفت خبر:  تازه‌ترین تحولات مربوط به جنگ ایران و آمریکا همچنان تحت تأثیر وضعیت تنگه هرمز و تلاش‌ها برای بازگشایی این آبراه راهبردی قرار دارد؛ ایران بازگشایی هرمز را منوط به جبران اقدامات آمریکا و اجرای تعهدات تفاهم‌نامه پیشین دانسته و همزمان مذاکرات فنی تهران و مسقط درباره نحوه تردد کشتی‌ها ادامه دارد. در مقابل، آمریکا از آمادگی برای لغو محاصره بنادر ایران در صورت توافق بر سر تردد آزاد کشتی‌ها خبر داده است؛ تحولات همزمان با تغییر لحن دونالد ترامپ، افزایش فشارهای اقتصادی و سیاسی در آمریکا و تشدید پیامدهای منطقه‌ای بحران دنبال می‌شود.

۱. تنگه هرمز؛ محور اصلی اختلاف ایران و آمریکا

مهم‌ترین تحولات امروز همچنان حول بازگشایی تنگه هرمز و شروط ایران متمرکز است. سی‌ان‌ان گزارش داده افزایش قیمت نفت پس از اعلام شروط شش‌گانه ایران برای بازگشایی تنگه رخ داده است؛ شروطی که شامل توقف حملات آمریکا به ایران و متحدانش، رفع کامل تحریم‌ها، خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران و پرداخت غرامت جنگی عنوان شده است.

در مقابل، رویترز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده واشنگتن در صورت دستیابی به توافق برای ازسرگیری تردد آزاد و بدون مانع کشتی‌ها در تنگه هرمز، محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد.

نیویورک‌تایمز نیز تنگه هرمز را به مهم‌ترین اهرم فشار تهران برای وادار کردن ترامپ به اجرای تعهدات پیشین تشبیه کرده و نوشته ایران نگران است با باز شدن تنگه، ترامپ احساس کند بحران خاتمه یافته و بدون اجرای تعهدات از آن خارج شود. به نوشته این روزنامه، تهران با حفظ وضعیت عمدتاً بسته تنگه، هم قیمت انرژی را بالا نگه می‌دارد و هم کشورهای حاشیه خلیج فارس را به فشار بر واشنگتن برای بازگشت به تفاهم‌نامه قبلی ترغیب می‌کند.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، هرمز را «شمشیر داموکلس بر فراز سر ترامپ» توصیف کرده و گفته ایران می‌خواهد منافع و امتیازات موردنظر خود را پیش از واگذاری اهرم هرمز دریافت کند.

همزمان، نیویورک‌تایمز گزارش داده مذاکرات ایران و عمان درباره نحوه عبور و مرور کشتی‌ها پس از بازگشایی تنگه عملاً به پایان رسیده اما تهران قصد دارد مسئله هرمز را به احیای تفاهم‌نامه قبلی با آمریکا گره بزند؛ موضوعی که در ادامه می‌تواند مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

۲. تهران: در حال حاضر مذاکره‌ای با آمریکا نداریم؛ بازگشایی هرمز منوط به جبران اقدامات آمریکا است

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده در حال حاضر مذاکره مستقیمی با آمریکا انجام نمی‌شود و تمرکز تهران بر گفت‌وگو با عمان برای تعیین مسیر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز است.

به گفته او، باز شدن تنگه منوط به رفع شرایطی است که در نتیجه جنگ بر ایران تحمیل شده و آمریکا باید اقدامات خود را جبران کند تا پس از آن درباره گام‌های بعدی گفت‌وگو شود.

وزارت خارجه همچنین تأکید کرده تنگه هرمز به دلیل اختلاف ایران و عمان بسته نشده و بنابراین تعیین مسیر تردد کشتیرانی، موضوعی دوجانبه میان تهران و مسقط است.

سخنگو درباره مذاکرات با عمان گفت در این مرحله موضوع دریافت عوارض عبور از تنگه مطرح نیست؛ درباره نقشه تردد به تفاهم رسیده‌اند و تنها برخی مسائل فنی درباره بیانیه مشترک باقی مانده است. او روند مذاکرات را «روان و سازنده» توصیف کرد.

به گفته وزارت خارجه، در بند پنجم یادداشت تفاهم قبلی، مدیریت تنگه هرمز و تأمین امنیت آن، از جمله ایمن‌سازی و مین‌روبی، بر عهده ایران بوده است.

تهران همچنین تأکید کرده محاصره دریایی اقدامی دیپلماتیک نیست که از طریق دیپلماسی برداشته شود و آمریکا جایگاهی برای اعتراض به بسته بودن تنگه ندارد. موضع ایران این است که گشایش تنگه مستلزم جبران تمام نقض‌های یادداشت تفاهم قبلی است و این موضوع را از مذاکرات جاری با عمان جدا می‌داند.

۳. ترامپ از تهدید نظامی مستقیم فاصله گرفته و فشار اقتصادی و محاصره دریایی را در اولویت قرار داده است

الجزیره گزارش داده دونالد ترامپ نسبت به تهدیدهای قبلی خود علیه ایران لحن آرام‌تر و محتاطانه‌تری اتخاذ کرده و به جای تشدید مستقیم درگیری نظامی، بر فشار اقتصادی و محاصره دریایی متمرکز شده است.

این تغییر رویکرد به عواملی مانند نگرانی از تبعات سیاسی داخلی در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، افزایش قیمت سوخت و توصیه مشاوران و فرماندهان نظامی برای اجتناب از رویارویی مستقیم و اعزام نیروی زمینی نسبت داده شده است.

ترامپ نیز به آکسیوس گفته آمریکا «با احتیاط و کم‌سروصدا» پیش می‌رود و تهدید تازه‌ای درباره اقدام نظامی علیه ایران مطرح نکرده است. او همچنان معتقد است فشار اقتصادی و تورم در نهایت تهران را وادار به عقب‌نشینی خواهد کرد.

۴. سنتکام: مسیر ۵۵ کشتی تجاری در چارچوب محاصره ایران تغییر کرده است

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا مدعی شده در چارچوب محاصره دریایی ایران، مسیر ۵۵ کشتی تجاری در آب‌های خلیج فارس تغییر داده شده است.

این ادعا نشان می‌دهد فشار دریایی آمریکا صرفاً در سطح تهدید سیاسی باقی نمانده و بر تردد تجاری در منطقه نیز تأثیر گذاشته است.

۵. پزشکیان: برای همیشه نمی‌توان جنگید؛ ایران آماده است تفاهم‌نامه قبلی را مبنا قرار دهد

مسعود پزشکیان با اشاره به ادامه گفت‌وگوها با طرف‌های مختلف اعلام کرده ایران مصمم است تفاهم‌نامه قبلی را مبنای توافق قرار دهد، مشروط بر اینکه آمریکا از فضای بی‌اعتمادی ایجادشده فاصله گرفته و زمینه اعتمادسازی را فراهم کند.

رئیس‌جمهور ایران تأکید کرده «برای همیشه که نمی‌توان جنگید» و باید در نقطه‌ای مناسب جنگ را پایان داد و از ظرفیت‌های موجود برای پیشبرد امور در فضای امن و آرام استفاده کرد.

پزشکیان با وجود تأکید بر غیرقابل اعتماد بودن آمریکا، گفته تهران همچنان برای حل‌وفصل مسائل تلاش خواهد کرد.

۶. افزایش فشار سیاسی در آمریکا برای پایان جنگ

کریس مورفی، سناتور دموکرات آمریکایی، در گفت‌وگو با ان‌بی‌سی نیوز اعلام کرده حتی از یک «توافق بد» برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز حمایت خواهد کرد.

او هشدار داده هزینه بازگشایی هرمز در حال افزایش است و ادامه جنگ موجب تضعیف آمریکا، تقویت ایران و افزایش فشار اقتصادی بر مردم آمریکا از طریق رشد قیمت‌ها می‌شود.

مورفی همچنین گفته با تأمین بودجه برای ادامه جنگ مخالفت خواهد کرد، هرچند پس از پایان درگیری از تأمین مجدد ذخایر مهمات آمریکا حمایت می‌کند.

۷. عراق: بغداد وارد هیچ محوری نمی‌شود؛ بسته شدن هرمز به صادرات نفت آسیب زده است

سخنگوی دولت عراق اعلام کرده بغداد عضو هیچ‌یک از محورهای منطقه‌ای نخواهد شد و در عین حال از همکاری‌های سیاسی و اقتصادی حمایت می‌کند.

به گفته حیدر العبودی، بسته شدن تنگه هرمز به صادرات نفت عراق آسیب زده است. دولت عراق برای افزایش درآمدهای خود با ترکیه همکاری کرده و مسیرها و خطوط راهبردی دیگری را برای صادرات و تأمین بودجه ایجاد کرده است.

او همچنین اعلام کرد دولت عراق با وجود بحران اقتصادی، تاکنون به استقراض خارجی متوسل نشده و مبارزه با فساد نیز ادامه دارد.

در حوزه امنیتی، نخست‌وزیر عراق دستور تأمین سامانه‌های پدافند هوایی را صادر کرده و هماهنگی‌های امنیتی و نظامی برای تحویل مواضعی که نیروهای ائتلاف بین‌المللی تا ۳۰ سپتامبر تخلیه خواهند کرد، در جریان است.

۸. عمان در مرکز رایزنی‌های بین‌المللی درباره هرمز

نخست‌وزیر ژاپن در تماس تلفنی با سلطان هیثم بن طارق، خواستار ازسرگیری عبور آزاد و ایمن کشتی‌ها از تنگه هرمز شد.

سلطان عمان نیز اعلام کرده مسقط با کشورهایی که از این آبراه استفاده می‌کنند مشورت کرده و به دیدگاه‌های آنها احترام می‌گذارد.

این موضع نشان می‌دهد عمان همچنان در حال ایفای نقش میانجی و هماهنگ‌کننده میان ایران و کشورهای استفاده‌کننده از هرمز است.

۹. لکه نفتی گسترده در سواحل عمان؛ نفتکش روسیِ تحریم‌شده در حال غرق شدن

عمان اعلام کرده لکه نفتی ناشی از نفتکش «کارولین بزنگی» که در نزدیکی جزایر حلانیات در سواحل ظفار به گل نشسته، به حدود ۳۹۰ کیلومتر مربع رسیده است.

این نفتکش سوئزمکس با پرچم کامرون، که به‌طور گسترده بخشی از «ناوگان سایه» روسیه توصیف شده و تحت تحریم بریتانیا و اتحادیه اروپا قرار دارد، حامل نفت خام روسیه بوده است. محموله در ماه مه در بندر نووراسیسک بارگیری و مقصد آن هند اعلام شده بود.

خدمه کشتی پس از انفجارهایی در حدود ۸ ژوئن که احتمال داده شده ناشی از حمله با مین چسبنده بوده، کشتی را ترک کردند. نفتکش پس از آن در نزدیکی جزایر حلانیات بر صخره‌ها به گل نشست و وضعیت آن به مرور وخیم‌تر شده است.

۱۰. حمله توپخانه‌ای اسرائیل به جنوب لبنان

ارتش اسرائیل منطقه بنی‌حیان در جنوب لبنان را هدف حمله توپخانه‌ای قرار داده است. این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که همزمان با بحران ایران و آمریکا، سطح تنش در جبهه لبنان نیز همچنان مورد توجه قرار دارد.

جمع‌بندی

در مجموع، تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین گره بحران است. از یک سو ایران بازگشایی آن را به جبران اقدامات آمریکا و اجرای تعهدات تفاهم‌نامه قبلی گره زده و از سوی دیگر واشنگتن تلاش می‌کند با محاصره دریایی و فشار اقتصادی تهران را وادار به عقب‌نشینی کند. همزمان، نشانه‌هایی از فاصله گرفتن ترامپ از تهدیدهای مستقیم نظامی و افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی داخلی آمریکا برای پایان جنگ دیده می‌شود.

در این میان، عمان به کانال اصلی گفت‌وگو درباره نحوه بازگشایی و تردد کشتی‌ها تبدیل شده، در حالی که ایران تأکید دارد مذاکرات با مسقط صرفاً درباره ترتیبات کشتیرانی است و مسئله اصلی، یعنی جبران اقدامات آمریکا و احیای تفاهم‌نامه، باید در سطح دیگری حل شود.

در سطح منطقه‌ای نیز آسیب صادرات نفت عراق، فشار بر کشتیرانی، تغییر مسیر ۵۵ کشتی تجاری از سوی آمریکا و لکه نفتی ۳۹۰ کیلومتر مربعی در سواحل عمان نشان می‌دهد تبعات بحران هرمز از سطح تقابل سیاسی فراتر رفته و به حوزه‌های انرژی، تجارت، محیط زیست و امنیت منطقه‌ای سرایت کرده است.