فرزین سوادکوهی: شاید بسیاری از مصرفکنندگان، هنگام خرید یک بطری آب معدنی، یک ظرف پلاستیکی، لوازم آشپزخانه، اسباببازی، قطعات خودرو یا حتی بستهبندی مواد غذایی، تصور نکنند که افزایش قیمت این کالاها میتواند ریشه در اتفاقی داشته باشد که صدها کیلومتر دورتر، در یکی از مجتمعهای پتروشیمی جنوب کشور رخ داده است. اما واقعیت این است که در اقتصاد امروز، فاصله میان یک واحد تولید مواد اولیه پتروشیمی و سبد خرید خانوار، بسیار کوتاهتر از آن چیزی است که به نظر میرسد.
پس از تنشهای نظامی اخیر و آسیب دیدن بخشی از زیرساختهای صنعت پتروشیمی و تأسیسات پشتیبان، بازار مواد اولیه پلیمری با شوکی کمسابقه روبهرو شد. کاهش عرضه برخی گریدهای پرمصرف، نگرانی از تداوم تولید و افزایش ریسک در بازار، موجب شد قیمت بسیاری از مواد اولیه در بورس کالا و بازار آزاد با رشد قابل توجهی مواجه شود؛ افزایشی که خیلی زود از کارخانههای تولیدکننده مواد اولیه به صنایع پاییندستی و در نهایت به بازار مصرف منتقل شد.
مواد پلیمری، تنها خوراک چند کارخانه پلاستیکسازی نیستند؛ آنها پایه تولید هزاران کالای مصرفی و صنعتی به شمار میروند. پلیاتیلن در تولید انواع لوله، مخازن آب، کیسهها و فیلمهای بستهبندی کاربرد دارد. پلیپروپیلن ماده اولیه بسیاری از لوازم خانگی، قطعات خودرو و ظروف پلاستیکی است. PVC در صنایع ساختمانی، تولید در و پنجره، کفپوش و کابل استفاده میشود و PET نیز ماده اصلی تولید بطریهای آب معدنی، نوشابه، روغن خوراکی، ظروف بستهبندی و بسیاری از محصولات صنایع غذایی است. به همین دلیل، هرگونه نوسان در قیمت این مواد، دیر یا زود به قیمت کالاهایی منتقل میشود که مردم هر روز با آنها سروکار دارند.
فعالان صنایع پاییندستی میگویند جهش قیمت مواد اولیه در هفتههای پس از جنگ، هزینه تولید را به شکل محسوسی افزایش داد. حسین در، رئیس اتحادیه صنایع پاییندست پتروشیمی، معتقد است برخی گریدهای مواد اولیه با افزایش قیمت کمسابقهای روبهرو شدند؛ بهگونهای که در بعضی محصولات، رشد قیمت از چند ده درصد فراتر رفت. به گفته او، بخشی از این افزایش ناشی از کاهش عرضه و اختلال در تولید بود و بخشی دیگر نیز به تغییرات سازوکار قیمتگذاری و شرایط بازار بازمیگشت.
این افزایش قیمت، تنها تولیدکنندگان محصولات پلاستیکی را تحت فشار قرار نداد، بلکه بسیاری از صنایع وابسته را نیز با چالش روبهرو کرد. تولیدکنندگان بستهبندی، صنایع غذایی، شرکتهای تولیدکننده لوازم خانگی، قطعهسازان خودرو و حتی واحدهای کوچک تولید ظروف یکبار مصرف، ناگهان با رشد هزینه مواد اولیه مواجه شدند؛ هزینهای که در بسیاری از موارد، راهی جز انتقال آن به قیمت نهایی کالا باقی نگذاشت.
البته شدت اثر این شوک در همه بازارها یکسان نبود. برخی تولیدکنندگان به دلیل در اختیار داشتن موجودی انبار یا قراردادهای خرید قبلی، توانستند برای مدتی افزایش هزینهها را مدیریت کنند، اما واحدهای کوچکتر که وابستگی بیشتری به خرید روزانه مواد اولیه داشتند، خیلی زود با فشار نقدینگی و افزایش هزینه تولید روبهرو شدند. همین مسئله موجب شد بخشی از بازار، افزایش قیمت را زودتر از سایر بخشها تجربه کند.
در این میان، نگرانی اصلی تنها به جهش قیمتها محدود نبود. بسیاری از فعالان صنعت هشدار میدادند که اگر اختلال در تولید مجتمعهای پتروشیمی ادامه پیدا کند، صنایع پاییندستی با کمبود مواد اولیه نیز مواجه خواهند شد؛ موضوعی که میتوانست علاوه بر افزایش قیمت، به کاهش تولید و حتی توقف فعالیت برخی واحدهای کوچک منجر شود.
با این حال، در هفتههای اخیر نشانههایی از بازگشت تدریجی آرامش به بازار دیده شده. سعید ترکمان، رئیس هیئتمدیره انجمن ملی صنایع پلیمر ایران، معتقد است بخش عمده معاملات مواد اولیه به شرایط عادی بازگشته و عرضه در بورس کالا نسبت به روزهای نخست پس از بحران وضعیت باثباتتری پیدا کرده است. با این حال، او نیز تأکید میکند که آثار شوک قیمتی به این سرعت از زنجیره تولید و بازار مصرف حذف نخواهد شد؛ زیرا کالاهایی که با مواد اولیه گرانتر تولید شدهاند، همچنان در بازار عرضه میشوند و زمان لازم است تا تعادل دوباره به این بازار بازگردد.
بازار پلیمرها در ایران، تنها بازاری برای معامله مواد اولیه نیست؛ این بازار یکی از مهمترین حلقههای زنجیره تولید کشور به شمار میرود. صدها صنعت کوچک و بزرگ، از کارخانههای تولید بطری و ظروف پلاستیکی گرفته تا واحدهای تولید قطعات خودرو، لوازم خانگی، تجهیزات پزشکی، صنایع بستهبندی، لوله و اتصالات، فعالیت خود را بر پایه تأمین مستمر این مواد بنا کردهاند. به همین دلیل، هر اختلالی در عرضه مواد اولیه، تنها یک مسئله صنفی نیست، بلکه میتواند به سرعت به یک مسئله اقتصادی و حتی معیشتی تبدیل شود.
کارشناسان معتقدند شوک اخیر، بار دیگر وابستگی صنایع پاییندستی به وضعیت مجتمعهای پتروشیمی را آشکار کرد. در حالی که بسیاری تصور میکنند آسیب به یک واحد پتروشیمی تنها تولید همان مجتمع را تحت تأثیر قرار میدهد، واقعیت این است که کاهش تولید یک یا چند گرید پرمصرف میتواند زنجیرهای از افزایش هزینه را در دهها صنعت به راه بیندازد؛ زنجیرهای که در نهایت به مصرفکننده نهایی میرسد.
نمونه روشن این موضوع را میتوان در بازار PET مشاهده کرد. این ماده اولیه، ستون اصلی صنعت بستهبندی کشور است و از بطری آب معدنی و نوشابه گرفته تا روغن خوراکی، مواد شوینده و بسیاری از محصولات غذایی به آن وابسته هستند. هر افزایش قیمت در این ماده، به معنای افزایش هزینه بستهبندی است و از آنجا که بستهبندی بخش جداییناپذیر قیمت تمامشده کالاهاست، اثر آن به تدریج در قیمت نهایی محصولات نیز نمایان میشود. این مسئله تنها به PET محدود نیست؛ پلیاتیلن، پلیپروپیلن و PVC نیز به همین ترتیب، بر قیمت صدها کالای مصرفی و صنعتی اثر میگذارند.
با وجود بازگشت نسبی آرامش به معاملات، فعالان این صنعت بر این باورند که بازار هنوز از پیامدهای بحران فاصله نگرفته است. افزایش هزینه خرید مواد اولیه، فشار بر سرمایه در گردش واحدهای تولیدی، رشد هزینه حملونقل و بیمه و همچنین احتیاط خریداران، موجب شده است بسیاری از تولیدکنندگان همچنان با حاشیه سودی کمتر از گذشته فعالیت کنند. در چنین شرایطی، کارخانههای بزرگ معمولاً توان بیشتری برای عبور از بحران دارند، اما واحدهای کوچک و متوسط، بیش از همه در معرض آسیب قرار میگیرند.
از سوی دیگر، تجربه هفتهها و ماه های گذشته یک واقعیت مهم را نیز آشکار کرد؛ تابآوری صنایع پاییندستی، به پایداری تولید در صنعت پتروشیمی وابسته است. هرچه عرضه مواد اولیه منظمتر و قابل پیشبینیتر باشد، بازار نیز سریعتر به تعادل بازمیگردد. اما هر بار که تولید یا توزیع این مواد با اختلال روبهرو شود، نخستین واکنش بازار، افزایش قیمت و شکلگیری فضای روانی است؛ فضایی که گاهی حتی بیش از کمبود واقعی کالا، بر رفتار خریداران و فروشندگان اثر میگذارد.
در عین حال، بسیاری از فعالان صنعت معتقدند اتفاقات اخیر باید زنگ هشداری برای بازنگری در سیاستهای مدیریت بازار مواد اولیه باشد. ایجاد ذخایر راهبردی برای برخی گریدهای پرمصرف، افزایش انعطاف در نظام عرضه، تسریع در بازسازی ظرفیتهای آسیبدیده و حمایت هدفمند از صنایع پاییندستی، از جمله اقداماتی است که میتواند شدت اثر چنین شوکهایی را در آینده کاهش دهد. زیرا تجربه نشان داده است که هر بار بازار مواد اولیه دچار التهاب میشود، آثار آن تنها در تالار معاملات بورس کالا باقی نمیماند و به سرعت به ویترین فروشگاهها و سبد خرید خانوارها منتقل میشود.
آنچه اخیرا رخ داد، بیش از آنکه یک نوسان مقطعی در بازار پلیمر باشد، یادآور جایگاه راهبردی صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران است. این صنعت فقط تولیدکننده مواد اولیه نیست؛ تأمینکننده زنجیرهای از صنایع است که بخش مهمی از نیازهای روزمره مردم را تولید میکنند. از این منظر، حفاظت از پایداری تولید در مجتمعهای پتروشیمی، تنها به معنای حفظ ظرفیت یک صنعت نیست، بلکه به معنای حفظ ثبات در زنجیره تأمین کالاهایی است که هر روز در خانههای مردم مورد استفاده قرار میگیرند.
بی تردید باید دانست؛ فاصله میان یک مجتمع پتروشیمی در عسلویه یا ماهشهر و قفسه فروشگاههای شهرهای مختلف ایران، بسیار کوتاهتر از آن چیزی است که به نظر میرسد. هر اختلال در نخستین حلقه این زنجیره، دیر یا زود خود را در آخرین حلقه، یعنی جیب مصرفکننده، نشان خواهد داد. از همین رو، پایداری تولید و تأمین مواد اولیه را باید نه فقط یک ضرورت صنعتی، بلکه بخشی از امنیت اقتصادی کشور دانست.
دیدگاهها و نظرات خود را بنویسید
اخبار مرتبط
حدود 9 ساعت قبل
حدود 14 ساعت قبل
5 روز قبل
7 روز قبل
10 روز قبل
ویدئو مرتبط
