دو راهی آمریکا بین کنترل قیمت داخلی و آشفتگی بازار خارجی

فرزین سوادکوهی
قیمت خرده‌فروشی نفت‌گاز در آمریکا به رکورد تاریخی حدود ۶.۵۰ دلار در هر گالن رسیده و حاشیه سود پالایشی این فرآورده در دو سوی اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام به سطوح بی‌سابقه‌ای صعود کرده است. دونالد ترامپ از ایده ممنوعیت موقت صادرات نفت‌گاز حمایت کرده و وزارت انرژی آمریکا در حال مذاکره با پالایشگاه‌ها برای اعمال محدودیت‌های داوطلبانه است. این جدال، نه فقط بازار داخلی آمریکا، بلکه زنجیره عرضه جهانی سوخت حمل‌ونقل را زیر فشار گذاشته و پیامدهای آن تا اروپا، آسیا و خاورمیانه کشیده شده است. جنگ در خاورمیانه و حملات پهپادی به پالایشگاه‌های روسیه، دو منبع اصلی صادرات این فرآورده را به‌شدت محدود کرده و آمریکا را به تأمین‌کننده کلیدی بازار جهانی تبدیل کرده است.

جنگ در خاورمیانه و حملات پهپادی به پالایشگاه‌های روسیه، دو منبع اصلی صادرات نفت‌گاز جهان را به‌شدت محدود کرده. پیش از درگیری‌ها، روسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس حدود یک‌پنجم صادرات دریایی این فرآورده را تأمین می‌کردند. حالا آمریکا به تنهایی سهمی مشابه را بر عهده گرفته و صادراتش به حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز رسیده است. پالایشگاه‌های آمریکایی با ظرفیت نزدیک به حداکثر کار می‌کنند و موجودی‌های داخلی نیز زیر میانگین پنج‌ساله قرار دارد. نتیجه این وضعیت، جهش حاشیه سود تبدیل نفت خام به نفت‌گاز به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه در بازار آمریکا و نزدیک به ۹۰ دلار در آسیا بوده است. این سطح از حاشیه سود، حتی در مقایسه با بحران‌های قبلی بازار سوخت، بی‌سابقه محسوب می‌شود و نشان‌دهنده عمق کمبود عرضه است.
ترامپ که با فشار قیمت‌های بالای سوخت در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای روبه‌روست، صراحتاً گفته نباید نفت‌گاز را صادر کرد. سناتورهای جمهوری‌خواه نیز طرح‌هایی برای محدودیت موقت صادرات مطرح کرده‌اند و برخی حتی پیشنهاد ممنوعیت چندماهه داده‌اند. در مقابل، کریس رایت، وزیر انرژی، معتقد است ممنوعیت کامل کارساز نیست و به‌دنبال محدودیت‌های داوطلبانه با پالایشگاه‌هاست. او در مذاکرات اخیر با مدیران پالایشگاه‌های بزرگ، گزینه‌هایی مانند کاهش داوطلبانه صادرات یا اولویت‌دهی به بازار داخلی را بررسی کرده است. صنعت پالایش آمریکا هشدار داده که قطع صادرات، مخازن ساحل خلیج مکزیک را در عرض چند هفته پر می‌کند و پالایشگاه‌ها را مجبور به کاهش خوراک تا ۱۲ درصد خواهد کرد. چنین کاهشی نه تنها تولید نفت‌گاز، بلکه تولید بنزین و سوخت جت را نیز پایین می‌آورد و قیمت سایر فرآورده‌ها را بالا می‌برد.
بازار پیشاپیش به این بحث واکنش نشان داده است. اختلاف قیمت برنت و وست‌تگزاس به بالاترین سطح از ماه مه رسیده و این نشانه‌ای است از اینکه معامله‌گران انتظار دارند پالایشگاه‌های آمریکایی در صورت محدودیت صادرات، خوراک کمتری مصرف کنند. تحلیل‌گران هشدار می‌دهند که هرگونه محدودیت واقعی، قیمت جهانی نفت‌گاز را بالاتر خواهد برد، چون خریداران آمریکای لاتین و اروپا ناچار می‌شوند به بازارهای دیگر هجوم ببرند. برخی برآوردها حاکی از آن است که ممنوعیت کامل می‌تواند قیمت جهانی را تا دو برابر افزایش دهد، زیرا کشش تقاضای این فرآورده بسیار پایین است و جایگزینی سریع آن دشوار است.

فشار مضاعف بر بازار جهانی

در اروپا حاشیه سود پالایشی در برخی پیکربندی‌ها منفی شده، در حالی که کَرک اسپرد نفت‌گاز همچنان قوی باقی مانده است. موجودی‌ها در قطب‌های اروپایی به پایین‌ترین سطح فصلی خود رسیده و پالایشگاه‌ها بین خوراک گران و تقاضای قوی برای میان‌تقطیرها گیر کرده‌اند. بسیاری از پالایشگاه‌های اروپایی که پیش‌تر به واردات نفت‌گاز روسیه وابسته بودند، حالا با کمبود روبه‌رو هستند و ناچار به خرید از بازارهای دورتر شده‌اند. در آسیا نیز حاشیه سود نفت‌گاز رکورد زده و پالایشگاه‌ها تولید را بالا برده‌اند، اما نگرانی از تأخیر در تحویل نفت خام خاورمیانه و محدودیت‌های کشتیرانی همچنان وجود دارد. پالایشگاه‌های کره جنوبی، ژاپن و هند با افزایش صادرات به بازارهای دور، بخشی از کمبود غرب را جبران کرده‌اند، اما این روند پایدار نیست.

حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه، از جمله پالایشگاه پرم و تأسیسات اطراف مسکو، ظرفیت پالایشی این کشور را بیشتر کاهش داده است. روسیه که پیش‌تر صادرات نفت‌گاز را محدود کرده بود، حالا با مشکلات عملیاتی بیشتری روبه‌روست و برخی واحدهای پالایشی به‌طور موقت از مدار خارج شده‌اند. این مجموعه عوامل باعث شده بازار جهانی نفت‌گاز در وضعیتی شکننده قرار بگیرد که هر تصمیم سیاسی در واشنگتن می‌تواند آن را به سمت التهاب بیشتر سوق دهد. حتی بحث محدودیت داوطلبانه نیز کافی بوده تا معامله‌گران را به سمت احتیاط بیشتر سوق دهد.
برای کشورهای صادرکننده فرآورده در خاورمیانه، تنگنای فعلی نفت‌گاز هم تهدید است و هم فرصت. اختلال در صادرات از خلیج فارس و آسیب به زیرساخت‌های پالایشی منطقه، عرضه را محدود کرده و قیمت‌ها را بالا نگه داشته است. اگر آمریکا صادرات خود را محدود کند، تقاضا برای نفت‌گاز سایر منابع افزایش می‌یابد و این می‌تواند فضای بیشتری برای صادرکنندگان منطقه‌ای ایجاد کند. در عین حال، هزینه بالای حمل‌ونقل و ریسک‌های امنیتی، حاشیه سود واقعی را تحت فشار قرار می‌دهد. عربستان و امارات که بخشی از ظرفیت پالایشی خود را به تولید میان‌تقطیرها اختصاص داده‌اند، با چالش‌های لجستیکی ناشی از محدودیت‌های کشتیرانی روبه‌رو هستند.
این تحولات برای ایران، ابعادی دوگانه دارد. از یک سو، افزایش قیمت جهانی نفت‌گاز و تنگنای عرضه می‌تواند ارزش صادرات احتمالی فرآورده‌های پالایشی را بالا ببرد، به‌ویژه اگر ظرفیت پالایشی داخلی بتواند بخشی از تقاضای منطقه‌ای را پوشش دهد. پالایشگاه‌های ایرانی که در سال‌های اخیر توانسته‌اند سهم بیشتری از تولید را به میان‌تقطیرها اختصاص دهند، در صورت رفع موانع صادراتی می‌توانند از این فضا بهره‌برداری کنند. از سوی دیگر، محدودیت‌های کشتیرانی و تحریم‌ها، دسترسی به بازارهای صادراتی را دشوار کرده است. پالایشگاه‌های ایرانی که بخشی از خوراک خود را از میعانات و نفت خام سبک تأمین می‌کنند، با نوسان قیمت‌های جهانی و اختلال در زنجیره لجستیک روبه‌رو هستند. در عین حال، افزایش قیمت نفت‌گاز در بازارهای همسایه می‌تواند انگیزه قاچاق معکوس و فشار بر بازار داخلی را بیشتر کند و مدیریت عرضه داخلی را پیچیده‌تر سازد.
بحران فعلی نشان می‌دهد که بازار فرآورده‌های نفتی حالا دیگر تابع صرف عرضه و تقاضای سنتی نیست. سیاست‌های داخلی قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا، می‌تواند به‌سرعت تعادل جهانی را بر هم بزند. تا زمانی که ظرفیت پالایشی آسیب‌دیده در روسیه و خاورمیانه احیا نشود و جریان عادی از تنگه هرمز برقرار نگردد، نفت‌گاز همچنان نقطه ضعف بازار انرژی باقی خواهد ماند. تصمیم نهایی واشنگتن در هفته‌های آینده، نه فقط قیمت سوخت در پمپ‌بنزین‌های آمریکا، بلکه مسیر بازار جهانی این فرآورده حیاتی را تعیین خواهد کرد. در این میان، کشورهای منطقه ناچارند استراتژی‌های خود را بر اساس واقعیت جدید کمبود ساختاری میان‌تقطیرها تنظیم کنند و ایران نیز باید ظرفیت پالایشی و صادراتی خود را با نگاهی واقع‌بینانه به این تحولات بازتعریف کند.