احیای ظرفیت آسیب‌دیده پتروشیمی با اما واگر

فرزین سوادکوهی

اعلام بازگشت شصت درصدی ظرفیت ازدست‌رفته واحدهای پتروشیمی توسط مدیر عامل NPC ، در نگاه اول خبری امیدوارکننده به نظر می‌رسد. جنگ آسیب‌هایی به تأسیسات یوتیلیتی و برخی واحدهای فرآیندی وارد کرده و توقف یا کاهش تولید در چند مجتمع بزرگ، هم عرضه داخلی را مختل و هم صادرات را تحت فشار گذاشته است. حالا گفته می شود با پیگیری‌های انجام‌شده، بخش قابل‌توجهی از این ظرفیت دوباره در مدار قرار گرفته. مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی تأکید کرده که بازسازی در دو بخش اصلی پیش می‌رود و هدف، احیای بخش بیشتری تا پایان سال است. ظاهرا این اقدامات نشان می‌دهد که صنعت پتروشیمی ایران، با وجود محدودیت‌های ناشی از جنگ و تحریم، توانسته بخشی از آسیب‌ها را جبران کند.

با این حال، تصویرارائه شده چندان روشن نیست چرا که بازگشت ظرفیت اسمی به معنای بازگشت کامل تولید نیست. بسیاری از واحدها هنوز با محدودیت خوراک روبه‌رو هستند و ناترازی گاز، که هر سال در فصل سرد خود را نشان می‌دهد، امسال به‌دلیل آسیب به ظرفیت پالایشی گاز تشدید شده است. کاهش حدود دویست‌وسی میلیون مترمکعبی ظرفیت پالایشی، فشار مضاعفی بر تأمین گاز واحدهای پتروشیمی وارد کرده است. در چنین شرایطی، اولویت‌بندی مصرف گاز بین بخش خانگی، نیروگاه‌ها و صنعت اجتناب‌ناپذیر می‌شود و پتروشیمی معمولاً در ردیف‌های پایین‌تر قرار می‌گیرد.

مشکل خوراک واحدهای پتروشیمی فراتر از تامین گاز است. محدودیت در تحویل میعانات و خوراک مایع، به‌ویژه در واحدهایی که به خوراک‌های خاص وابسته هستند، تولید را محدود کرده است. کاهش صادرات نفت و اختلال در زنجیره لجستیک نیز بر دسترسی به برخی مواد اولیه تأثیر گذاشته. نتیجه این وضعیت، کاهش ضریب بهره‌برداری واقعی نسبت به ظرفیت اسمی است. حتی اگر ظرفیت آسیب‌دیده احیا شود، بدون خوراک پایدار، تولید به سطح مطلوب نمی‌رسد. این موضوع به‌ویژه برای واحدهای پایین‌دستی که به اتیلن، پروپیلن و متانول وابسته هستند، چالش‌برانگیزتر است.

از سوی دیگر، صادرات پتروشیمی تا حدی چالش برانگیز می نماید. محصولات پتروشیمی برخلاف نفت خام که محاصره دریایی آن را تقریباً متوقف کرده، با استفاده از مسیرهای جایگزین و شبکه‌های موجود توانسته‌اند تا حدی جریان خود را حفظ کنند. نرخ بازگشت ارز حاصل از صادرات نیز بالای نود درصد اعلام شده که نسبت به برخی بخش‌های دیگر اقتصاد، عملکرد بهتری محسوب می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که صنعت پتروشیمی همچنان یکی از منابع مهم ارزآوری غیرنفتی باقی مانده است. با این حال، پایداری این صادرات به تداوم دسترسی به خوراک و رفع محدودیت‌های لجستیکی بستگی دارد.

در واقع، اعلام درصدهای احیا بدون ارائه جزئیات شفاف درباره میزان تولید واقعی و ضریب بهره‌برداری، می‌تواند تصویری ناقص از وضعیت مذکور ارائه دهد. صنعت پتروشیمی سال‌هاست که با فاصله معنادار میان ظرفیت اسمی و تولید عملیاتی روبه‌رو بوده و از قضا جنگ ،این شکاف را عمیق‌تر کرده .اگر بازسازی صرفاً به معنای راه‌اندازی مجدد واحدها باشد و خوراک و یوتیلیتی پایدار تأمین نشود، این بازگشت می‌تواند موقتی و شکننده باشد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که بدون حل ریشه‌ای ناترازی گاز و تنوع‌بخشی به منابع خوراک، هر پیشرفتی در معرض عقب‌گرد قرار دارد.

احیای ظرفیت می‌تواند به بهبود عرضه برخی محصولات پایه و میانی کمک کند و فشار بر صنایع پایین‌دستی را کاهش دهد. اما اگر محدودیت گاز در زمستان تشدید شود، ممکن است بخشی از ظرفیت احیا‌شده دوباره از مدار خارج شود. این نوسان، برنامه‌ریزی تولید و قراردادهای صادراتی را دشوار می‌کند. در سطح منطقه‌ای نیز کاهش تولید پتروشیمی ایران در ماه‌های گذشته، فضا را برای رقبای منطقه‌ای باز کرده است. بازگشت ظرفیت می‌تواند بخشی از این فضا را پس بگیرد، اما رقابت در بازارهای آسیایی همچنان شدید است و خریداران به ثبات عرضه اهمیت بیشتری می‌دهند.

نباید از یاد برد که هر سال در زمستان با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، محدودیت‌هایی ناخواسته برای بخشی از صنایع اعمال می‌شد که صنعت پتروشیمی نیز از این محدودیت‌ها بی‌نصیب نیست.

معاون وزیر نفت در امور پتروشیمی نیز بر این نکته صحه گذاشته که امسال شرایط دشوارتر است چون حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت پالایشی صنعت گاز از دست رفته است که با تلاش هایی از سوی وزارت نفت، شرکت ملی گاز و شرکت ملی نفت ، بخشی از این ظرفیت‌ها به چرخه تولید بازگشته ، اما همچنان کمبودهایی وجود دارد و در نتیجه نباید با خوشبینی های معمول این مشکلات را به حد و اندازه چالش های رایج روز تقلیل داد.

مشکل دیگری که کمتر به آن پرداخته می‌شود، فرسودگی تجهیزات و نیاز به قطعات و کاتالیست است. تحریم‌ها دسترسی به برخی قطعات حیاتی را محدود کرده و تعمیرات اساسی را زمان‌بر و پرهزینه ساخته است. حتی با احیای ظرفیت، حفظ سطح تولید در بلندمدت نیازمند سرمایه‌گذاری در نگهداری و نوسازی است؛ موضوعی که در شرایط محدودیت ارزی آسان نیست. منصفانه تر آنست که به یاد داشته باشیم تمرکز صرف بر درصد احیا، بدون شفاف‌سازی درباره کیفیت بازسازی و پایداری تولید، می‌تواند انتظارات غیرواقعی ایجاد کند. صنعت پتروشیمی به گزارش‌های دقیق‌تر درباره میزان واقعی تولید، مصرف خوراک و چالش‌های عملیاتی نیاز دارد تا تصویر واقعی‌تری از وضعیت شکل بگیرد.

در مجموع، بازگشت شصت درصدی ظرفیت آسیب‌دیده گام مهمی است، اما کافی نیست. صنعت پتروشیمی ایران درگیر معادله‌ای پیچیده از محدودیت گاز، کمبود خوراک، تحریم و آسیب‌های جنگ است. اگر ناترازی انرژی در زمستان مدیریت نشود، بخشی از پیشرفت فعلی ممکن است موقتی باشد. توفیق واقعی زمانی حاصل می‌شود که ظرفیت احیا‌شده با خوراک پایدار همراه شود و صادرات بتواند به‌طور پیوسته ارزآوری کند.پس بدون شک تا آن زمان، صنعت پتروشیمی همچنان روی لبه تیغ حرکت خواهد کرد.