هند نفت روسی می‌خرد، روسیه بنزین هندی

فرزین سوادکوهی

روسیه، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان، حالا برای تأمین بنزین مورد نیاز بازار داخلی به هند متوسل شده ؛ کشوری که همزمان بخش بزرگی از نفت خام مورد نیازش را از خود روسیه می‌خرد. نخستین محموله حدود ۶۸ هزار تنی بنزین هند وارد روسیه شده و دست‌کم دو محموله دیگر نیز در راه است. این اتفاق، تناقضی کم‌سابقه در صنعت نفت روسیه را آشکار می‌کند. از یکسو مسکو در بازار جهانی نفت خام همچنان صادرکننده‌ای بزرگ و اثرگذار است، اما از سوی دیگر حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفتی، توان پالایشی آن را چنان تحت فشار قرار داده که برای جلوگیری از تشدید کمبود سوخت ناچار به خرید بنزین از خارج شده است. روسیه نفت دارد، اما در تبدیل آن به سوخت مورد نیاز مردم با مشکل مواجه شده است.

داستان نفت روسیه در تابستان ۲۰۲۶، بیش از هر زمان دیگری پر از تناقض شده است. از یک سو، جنگ ایران و اختلال در جریان نفت خاورمیانه، موقعیت نفت روسیه را در بازار آسیا تقویت کرده و هند و چین را بیش از گذشته به سمت خرید نفت مسکو سوق داده است. از سوی دیگر، در داخل روسیه، حملات مداوم اوکراین به پالایشگاه‌ها، بخشی از ظرفیت پالایشی این کشور را از مدار خارج کرده و بازار بنزین را با کمبود روبه‌رو کرده است.

نتیجه این وضعیت، تصویری است که در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد چون روسیه نفت خام صادر می‌کند و از همان مشتریان خارجی، فرآورده نفتی می‌خرد.

رویترز گزارش داده که روسیه نخستین محموله بنزین وارداتی از هند را دریافت کرده است. این محموله حدود ۶۸ هزار تن بنزین داشته که از بندر وادینار هند بارگیری شده و پس از انتقال در بندر سعید مصر، با یک نفتکش با پرچم عمان به بندر ویتینو در شمال روسیه رسیده است. قرار است این محموله از طریق شبکه ریلی در داخل روسیه توزیع شود. دست‌کم دو محموله دیگر بنزین هند نیز در هفته‌های پیش‌رو انتظار می‌رود وارد بنادر روسیه شوند.

این دیگر یک معامله تجاری معمول میان دو کشور نیست بلکه نشانه‌ای از فشاری است که جنگ اوکراین بر یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره انرژی روسیه وارد کرده است.

هند طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مشتریان نفت روسیه تبدیل شده. پس از تحریم‌های غرب علیه مسکو، هند بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز خود را از روسیه خرید و با استفاده از تخفیف‌های نفت اورال، هزینه خوراک پالایشگاه‌های خود را پایین آورد.

حالا اما رابطه دو کشور وارد مرحله‌ای متفاوت شده. هند همچنان خریدار نفت روسیه است، اما در سوی دیگر تجارت، روسیه به خریدار فرآورده‌های نفتی هند تبدیل شده است.

این چرخش را باید در تفاوت میان تولید نفت خام و ظرفیت پالایش جست‌وجو کرد. روسیه ممکن است نفت خام کافی برای صادرات داشته باشد، اما اگر پالایشگاه‌هایش به دلیل حملات پهپادی از مدار خارج شوند، عرضه بنزین و گازوئیل در بازار داخلی کاهش پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، صادرات نفت خام نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل روسیه را حل کند. مردم و بخش حمل‌ونقل به نفت خام احتیاج ندارند؛ بنزین و گازوئیل می‌خواهند. همین شکاف است که مسکو را به سمت واردات سوق داده است.

پالایشگاه‌ها؛ پاشنه آشیل مسکو

حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه در ماه‌های اخیر شدت گرفته است. هدف این حملات، تنها چاه‌های نفت یا پایانه‌های صادراتی نبوده، بلکه پالایشگاه‌هایی بوده‌اند که نفت خام را به بنزین، گازوئیل و دیگر فرآورده‌های مورد نیاز اقتصاد روسیه تبدیل می‌کنند.

یکی از تازه‌ترین نمونه‌ها، پالایشگاه اورسک بود که پس از حمله پهپادی ۱۱ اوت، فعالیت آن متوقف شد. پیش از آن نیز تأسیسات پالایشی دیگری در نقاط مختلف روسیه هدف حملات قرار گرفته بودند.

در ششم اوت نیز یک پالایشگاه در منطقه یاروسلاول پس از حمله گسترده پهپادی دچار آتش‌سوزی شد. مجموعه این حملات باعث شده بخشی از ظرفیت پالایش روسیه به‌طور موقت یا طولانی‌تر از مدار خارج شود.

مسئله فقط کاهش تولید یک یا دو پالایشگاه نیست. وقتی چند واحد پالایشی همزمان با اختلال مواجه می‌شوند، فشار آن مستقیما به بازار داخلی منتقل می‌شود؛ به‌ویژه در تابستان که تقاضای سوخت افزایش پیدا می‌کند.

گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد موج دوم کمبود بنزین در روسیه در ماه اوت شدت گرفته و دست‌کم در ۱۰ منطقه، محدودیت‌هایی برای فروش سوخت در جایگاه‌ها اعمال شده است. حتی در منطقه مسکو نیز گزارش‌هایی درباره کمبود بنزین منتشر شده، در حالی که گازوئیل دسترسی بهتری داشته است.

این وضعیت برای کرملین بسیار حساس است. کمبود سوخت فقط یک مشکل اقتصادی نیست؛ مستقیما با حمل‌ونقل، کشاورزی، لجستیک و قیمت کالاها ارتباط دارد. بنابراین دولت روسیه ناچار است پیش از آنکه بحران به مسئله‌ای فراگیر تبدیل شود، عرضه را مدیریت کند.

اهمیت هند در این ماجرا زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم روسیه در چهار ماه نخست سال مالی جاری هند، یعنی از آوریل تا ژوئیه، به‌طور متوسط بیش از ۲ میلیون بشکه در روز نفت خام به این کشور صادر کرده است.

در همین دوره، سهم روسیه از کل واردات نفت هند به رکورد ۴۳.۲۵ درصد رسیده ؛ در حالی که سهم روسیه در مدت مشابه سال قبل حدود ۳۷ درصد بود. در مقابل، سهم تأمین‌کنندگان خاورمیانه‌ای هند از حدود ۴۳ درصد به نزدیک ۳۰ درصد کاهش یافته است.

یعنی در همان زمانی که روسیه به بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت هند تبدیل شده، هند نیز در حال تبدیل شدن به یکی از منابع تأمین فرآورده برای روسیه است.

این وضعیت از نظر اقتصادی یک تصویر عجیب اما گویاست زیرا نفت خام از روسیه به هند می‌رود، در پالایشگاه‌های هند تبدیل به فرآورده می‌شود و بخشی از همین فرآورده دوباره به روسیه بازمی‌گردد.

در واقع، زنجیره‌ای شکل گرفته که نشان می‌دهد تجارت انرژی دیگر صرفا بر اساس دارا بودن منابع تعیین نمی‌شود و در حقیقت ظرفیت پالایش، امنیت زیرساخت و توان انتقال فرآورده نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.

دولت روسیه برای مهار بحران، تنها به واردات متوسل نشده است. مسکو صادرات سوخت را محدود کرده، بخشی از استانداردهای کیفی را موقتا تسهیل کرده و برای جبران کمبود، واردات فرآورده از کشورهای مختلف را افزایش داده است.

در ماه ژوئیه نیز الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، اعلام کرده بود که کشور برای تثبیت بازار داخلی واردات محصولات نفتی را آغاز خواهد کرد.

روسیه پیش از این نیز برای مقابله با کمبود، از بلاروس و قزاقستان سوخت وارد کرده بود. در خاور دور نیز واردات گازوئیل از آسیا افزایش یافته است.

حتی واردات فرآورده از بلاروس در ژوئیه به رکورد بالایی رسید؛ اتفاقی که نشان می‌دهد بحران سوخت در روسیه دیگر یک اختلال محدود و محلی نیست و به مسئله‌ای تبدیل شده که سیاست‌گذار را به سمت استفاده از منابع خارجی سوق داده است.

این در حالی است که روسیه یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت خام و فرآورده‌های نفتی جهان است.

تناقض بزرگ بازار نفت روسیه

در اینجا به تناقض اصلی می‌رسیم. روسیه در بازار جهانی نفت خام همچنان قدرت بزرگی است. حتی بحران خاورمیانه در ماه‌های اخیر به نفع مسکو تمام شده و نفت روسیه توانسته بخشی از تخفیف خود را در بازار آسیا پس بگیرد.اما همان روسیه در بازار داخلی با کمبود بنزین روبه‌رو شده است.

این تناقض نشان می‌دهد که جنگ اوکراین در حال تغییر ماهیت فشار خود بر صنعت انرژی روسیه است. در مراحل نخست جنگ، تمرکز غرب بیشتر بر محدود کردن صادرات نفت و درآمدهای ارزی مسکو بود. اکنون حملات اوکراین مستقیما به ظرفیت تولید فرآورده در داخل روسیه ضربه می‌زند.

اگر پالایشگاه ها آسیب ببینند، روسیه می‌تواند نفت خام خود را همچنان به مشتری خارجی بفروشد؛ اما برای تأمین سوخت داخلی یا باید پالایشگاه های دیگری را جایگزین کند یا نفت و فرآورده را از خارج بخرد.و این درست همان نقطه‌ای است که حملات اوکراین توانسته‌اند بخشی از مزیت صادراتی روسیه را به نقطه ضعف تبدیل کنند.

البته نباید ورود نخستین محموله بنزین هند را به معنای فروپاشی صنعت پالایش روسیه دانست. ظرفیت پالایشی این کشور همچنان بسیار بزرگ است و دولت نیز ابزارهای متعددی برای مدیریت بازار دارد.

اما اهمیت این محموله در چیز دیگری است. این اتفاق نشان می‌دهد اختلال ایجادشده به اندازه‌ای جدی است که روسیه حاضر شده هزینه حمل فرآورده از هند را بپردازد و بنزین را از مسیری طولانی به بازار داخلی خود برساند.

ضمن اینکه دست‌کم دو محموله دیگر هند نیز در راه روسیه هستند. بنابراین با یک محموله اضطراری و کاملا تصادفی مواجه نیستیم؛ بلکه نشانه‌ای از شکل‌گیری یک مسیر جدید برای جبران کسری سوخت روسیه است.

در صورتی که حملات به پالایشگاه‌ها ادامه پیدا کند، این وابستگی می‌تواند بیشتر شود. آن وقت هند، که زمانی صرفا خریدار نفت روسیه بود، به تأمین‌کننده بخشی از امنیت سوخت روسیه نیز تبدیل خواهد شد.

شاید بهترین جمع‌بندی از وضعیت کنونی صنعت نفت روسیه همین باشد که مسکو هنوز نفت دارد، اما در پالایش آن با مشکل مواجه شده است.

جنگ ایران در سمت صادراتی به کمک روسیه آمده و تقاضای آسیایی برای نفت این کشور را تقویت کرده. اما حملات اوکراین در داخل، بخشی از همان زنجیره‌ای را که نفت خام را به بنزین و گازوئیل تبدیل می‌کند، هدف گرفته است.

در نتیجه، روسیه در یک سوی بازار می‌تواند نفت خود را با تخفیف کمتر بفروشد و از افزایش قیمت جهانی نفت سود ببرد؛ اما در سوی دیگر مجبور است برای حفظ بازار داخلی بنزین وارد کند.

ورود بنزین هند به روسیه بیش از آنکه یک خبر تجاری ساده باشد، تصویری از این دوگانگی است. روسیه ممکن است در بازار نفت خام هنوز یکی از برندگان بزرگ بحران‌های ژئوپلیتیک باشد، اما جنگ اوکراین نشان داده است که حتی یک صادرکننده بزرگ نفت نیز اگر ظرفیت پالایشی و زیرساخت‌هایش آسیب ببیند، نمی‌تواند صرفا با داشتن نفت خام امنیت انرژی داخلی خود را تضمین کند.

به این ترتیب، تناقض بزرگ صنعت نفت روسیه در تابستان امسال شکل گرفته است چون روسیه نفت می‌فروشد، اما برای روشن نگه داشتن خودروهایش بنزین می‌خرد؛ و جالب‌تر اینکه بخشی از این بنزین را از همان کشوری می‌گیرد که بزرگ‌ترین مشتری نفت روسیه است.