پتروشیمی آسیا در پی راه فرار از تله نفتا

فرزین سوادکوهی: اختلال در صادرات انرژی خاورمیانه، آسیب‌پذیری پتروشیمی آسیا را آشکار کرده است؛ صنعتی که بخش بزرگی از تولید آن به نفتای وارداتی وابسته است و اکنون برای کاهش هزینه و حفظ تداوم تولید، به گزینه‌هایی مانند اتان و گاز مایع توجه بیشتری نشان می‌دهد. بااین‌حال، تغییر خوراک راه‌حل ساده‌ای نیست: گران‌شدن LPG، تفاوت فناوری واحدها و ضعف تقاضای محصولات می‌تواند مزیت مورد انتظار را از بین ببرد. در این رقابت، برنده لزوماً کشوری نیست که خوراک بیشتری دارد؛ بلکه تولیدکننده‌ای است که بتواند هزینه، ترکیب محصولات و امنیت تأمین را هم‌زمان مدیریت کند.

نزدیکی به منابع نفت و دسترسی به نفتای حاصل از پالایش آن از ده ها سال پیش تاکنون یکی از پایه‌های توسعه صنعت پتروشیمی در شرق آسیا بوده. کره جنوبی، ژاپن، چین و شماری از کشورهای دیگر، شبکه‌ای از مجتمع‌های کراکینگ ایجاد کرده‌اند که با تبدیل نفتا به اتیلن، پروپیلن و محصولات جانبی، مواد اولیه صنایع پلاستیک، بسته‌بندی، خودرو و کالاهای مصرفی را تأمین می‌کنند.

این مدل صنعتی همچنان اهمیت دارد، اما وابستگی به واردات نفتا هزینه‌ای پنهان نیز ایجاد می‌کند و آن اینکه امنیت تولید به استمرار جریان کشتی‌ها، وضعیت بازار نفت و ثبات مسیرهای تجاری گره می‌خورد. در شرایط عادی، قراردادهای بلندمدت و شبکه گسترده تأمین می‌توانند این ریسک را مدیریت کنند؛ اما اختلال در صادرات خاورمیانه نشان داده است که حتی تولیدکنندگان بزرگ نیز در برابر شوک‌های منطقه‌ای مصون نیستند.

گزارش آژانس بین‌المللی انرژی در مارس ۲۰۲۶، ابعاد این وابستگی را روشن می‌کند. کشورهای خلیج فارس در سال ۲۰۲۵ بیش از چهار میلیون بشکه در روز نفت و فرآورده‌های مرتبط با زنجیره پتروشیمی صادر کرده بودند؛ حجمی که نفتا، گاز مایع و بخشی از محصولات پتروشیمی را در بر می‌گرفت. سهم این جریان تجاری از بازار جهانی محصولات پتروشیمی قابل‌توجه است و بخش مهمی از آن به آسیا می‌رود.

در نتیجه، اختلال در این مسیر تنها قیمت نفت خام را تغییر نمی‌دهد بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از کمبود خوراک، کاهش نرخ بهره‌برداری مجتمع‌ها، افزایش قیمت محصولات پایه و فشار بر صنایع پایین‌دستی ایجاد کند. همین مسئله باعث شده امنیت تأمین خوراک در کنار قیمت آن، به یکی از معیارهای اصلی تصمیم‌گیری تولیدکنندگان تبدیل شود.

در نگاه نخست، پاسخ به مشکل نفتا ساده به نظر می‌رسد چرا که استفاده از اتان یا LPG دربعضی شرایط می‌توانند خوراک اقتصادی‌تری باشند. اما مقایسه این مواد صرفاً با قیمت هر تن، تصویری ناقص از اقتصاد پتروشیمی ارائه می‌دهد.

اتان، که از فرآورش گاز طبیعی به دست می‌آید، در واحدهای مناسب سهم بالایی از اتیلن تولید می‌کند و معمولاً محصولات جانبی کمتری نسبت به نفتا دارد. این ویژگی می‌تواند هزینه تولید اتیلن را کاهش دهد، به‌خصوص در مناطقی که گاز و اتان با قیمت رقابتی در دسترس‌اند. به همین دلیل، تولیدکنندگان آمریکایی برخوردار از گاز شیل در سال‌های گذشته به یکی از رقبای مهم مجتمع‌های نفتامحور آسیا تبدیل شده‌اند.

در مقابل، نفتا، خوراکی متنوع‌تر است. کراکینگ آن علاوه بر اتیلن، مجموعه‌ای از محصولات جانبی مانند پروپیلن، برش‌های چهارکربنه و بنزین پیرولیز تولید می‌کند که برخی از آنها در زنجیره تولید آروماتیک‌ها و مواد شیمیایی دیگر کاربرد دارند. ارزش فروش این محصولات می‌تواند بخشی از هزینه بالاتر خوراک را جبران کند. بنابراین، در دوره‌ای که تقاضا و قیمت محصولات جانبی مناسب است، یک مجتمع نفتامحور الزاماً بازنده رقابت نیست.

LPG نیز جایگزینی بدون محدودیت محسوب نمی‌شود. استفاده از پروپان و بوتان در واحدهای کراکینگ به طراحی تجهیزات، قابلیت عملیاتی و شرایط اقتصادی محصولات حاصل وابسته است. حتی اگر LPG در بازار ارزان‌تر باشد، تولیدکننده باید بررسی کند که افزایش تولید اتیلن و پروپیلن چه اثری بر ترکیب محصولات و درآمد نهایی خواهد داشت.

حالا عملا پرسش اصلی این نیست که کدام خوراک همیشه ارزان‌تر است بلکه مسئله آن است که در هر مقطع، کدام ترکیب خوراک و محصول بیشترین حاشیه سود را ایجاد می‌کند. اینجاست که انعطاف‌پذیری فنی می‌تواند به مزیت رقابتی تبدیل شود.

گاز مایع هم همیشه راه نجات نیست
یکی از خطاهای رایج در تحلیل بازار پتروشیمی، این فرض است که هرگاه نفتا گران شود، LPG به‌طور خودکار جای آن را می‌گیرد در حالیکه واقعیت بازار پیچیده‌تراز این حرف هاست. قیمت LPG خود از تحولات نفت و گاز، تقاضای فصلی، مصرف خانگی و رقابت میان خریداران تأثیر می‌پذیرد. وقتی چند صنعت به‌طور هم‌زمان به دنبال جایگزینی نفتا باشند، افزایش تقاضا می‌تواند فاصله قیمتی را کاهش دهد و جذابیت تغییر خوراک را از بین ببرد.

نمونه روشن این وضعیت در ابتدای اکتبر دیده شد. آرامکوی سعودی قیمت رسمی فروش پروپان را برای این ماه ۵۵ دلار افزایش داد و به ۶۸۰ دلار در هر تن رساند؛ قیمت بوتان نیز با ۷۰ دلار افزایش به ۷۳۰ دلار در هر تن رسید. این قیمت‌ها از معیارهای مهم قراردادهای تأمین LPG در بازار آسیا و اقیانوسیه‌اند. افزایش قیمت‌ها در شرایطی رخ داد که بازار با هزینه بالاتر انرژی و نگرانی از محدودیت عرضه مواجه بود.

این تغییرات نشان می‌دهد که تنوع خوراک، ریسک را حذف نمی‌کند بلکه فقط شکل آن را تغییر می‌دهد. شرکتی که از نفتا فاصله می‌گیرد، ممکن است وابستگی بیشتری به بازار LPG یا قراردادهای واردات اتان پیدا کند. در این حالت، مزیت فنی زمانی پایدار می‌ماند که منابع تأمین جایگزین نیز قابل‌اتکا باشند و زیرساخت لازم برای دریافت و مصرف آنها وجود داشته باشد.

از سوی دیگر، ضعف تقاضای محصولات پتروشیمی می‌تواند محاسبات را برهم بزند. اگر قیمت اتیلن و پلیمرها رشد نکند، افزایش هزینه خوراک مستقیماً حاشیه سود تولیدکننده را محدود می‌کند.در چنین وضعیتی، حتی خوراک ارزان‌تر نیز تضمینی برای سودآوری نیست؛ زیرا شرکت ممکن است محصول را با قیمتی بفروشد که هزینه‌های تولید، انرژی و حمل‌ونقل را پوشش ندهد.

این تحولات برای ایران پرسشی اساسی ایجاد می‌کند که نمی توان به راحتی از زیر بار آن شانه خالی کرد. کشور از منابع بزرگ گاز طبیعی برخوردار است و بخش مهمی از ظرفیت پتروشیمی آن بر پایه خوراک گازی توسعه یافته است. در نگاه نخست، این ساختار باید مزیتی روشن در رقابت با مجتمع‌های آسیایی مبتنی بر نفتا ایجاد کند. اما برخورداری از منابع ارزان تنها یکی از حلقه‌های زنجیره رقابت است.

ناگفته پیداست مزیت خوراک زمانی به سود اقتصادی تبدیل می‌شود که گاز و مایعات گازی به‌صورت مستمر در دسترس باشند، واحدها با نرخ بهره‌برداری مناسب کار کنند و محصول نهایی امکان فروش در بازار هدف را داشته باشد. محدودیت فصلی گاز، توقف‌های عملیاتی و هزینه تعمیرات می‌توانند بخشی از مزیت اولیه را از بین ببرند. به همین دلیل، مقایسه صنعت پتروشیمی ایران با رقبای آسیایی نباید تنها بر قیمت اسمی خوراک متمرکز باشد بلکه هزینه تمام‌شده محصول و میزان تولید قابل‌فروش نیز باید در محاسبه وارد شود.

نکته دیگر به ترکیب محصولات مربوط است. مزیت گازی ایران در تولید برخی محصولات پایه، به‌ویژه زنجیره‌های متکی بر اتان، می‌تواند قابل‌توجه باشد؛ اما این مزیت در تمام محصولات و همه بازارها یکسان نیست. اگر توسعه ظرفیت به تولید محصولات مشابه محدود بماند و عرضه منطقه‌ای نیز افزایش پیدا کند، رقابت قیمتی می‌تواند درآمد تولیدکنندگان را تحت فشار قرار دهد.

در چنین شرایطی، ارتقای بهره‌وری، تکمیل زنجیره ارزش و انتخاب هدفمند پروژه‌های جدید اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. توسعه محصولات پایین‌دستی و تخصصی‌تر می‌تواند در برخی زنجیره‌ها ارزش بیشتری ایجاد کند، اما این مسیر نیز به فناوری، سرمایه، شناخت بازار و دسترسی به مشتری وابسته است. صرف افزایش تعداد واحدها یا ظرفیت اسمی، به‌تنهایی تضمین‌کننده بازده بالاتر نیست.

در خصوص کشور ما مسئله اصلی تقلید از الگوی نفتامحور آسیا یا حرکت شتاب‌زده به سمت هر نوع خوراک جایگزین نیست. اولویت باید شناسایی نقاطی باشد که در آنها محدودیت گاز، فناوری، تعمیرات یا ترکیب محصولات بیشترین هزینه را ایجاد می‌کند. در برخی مجتمع‌ها، افزایش پایداری خوراک ممکن است بازده بیشتری از سرمایه‌گذاری در ظرفیت جدید داشته باشد؛ در برخی دیگر، اصلاح فناوری و تغییر سبد محصولات می‌تواند مسیر مناسب‌تری باشد.

تحولات بازار آسیا نشان می‌دهد رقابت پتروشیمی وارد مرحله‌ای شده که در آن، امنیت تأمین و انعطاف‌پذیری در کنار قیمت خوراک اهمیت دارند. بااین‌حال، هیچ خوراکی در همه شرایط برنده نیست و هیچ ساختار تولیدی از نوسانات بازار مصون نمی‌ماند. برای ایران نیز برخورداری از منابع گاز زمانی به مزیت پایدار تبدیل می‌شود که بتوان آن را به تولید مستمر، هزینه رقابتی و محصولی متناسب با نیاز بازار پیوند زد وگرنه در این بین هیچ طرفی نمی توان بست و صنعت پتروشیمی ایران همچنان در تار ساختار سنتی خود گرفتار خواهد ماند.

انتهای پیام