آیا صادرات پتروشیمی آسیب می‌بیند؟

فرزین سوادکوهی: در صنعت پتروشیمی، همیشه آن واحدی که هدف قرار می‌گیرد بیشترین خسارت را نمی‌بیند؛ گاهی آسیبی که به یک نیروگاه، واحد یوتیلیتی یا مسیر صادرات وارد می‌شود، ده‌ها مجتمع پایین‌دستی را همزمان با بحران روبه‌رو می‌کند. تحولات چند روز اخیر در جنوب ایران نیز از همین جنس است. هنوز البته هیچ مرجع معتبری از توقف گسترده تولید در قطب‌های پتروشیمی کشور خبر نداده، اما افزایش دامنه درگیری‌ها در سواحل جنوبی، فعالان بازار انرژی را با پرسشی جدی روبه‌رو کرده که آیا زنجیره پتروشیمی ایران وارد پرریسک‌ترین مقطع فعالیت خود در سال‌های اخیر شده است؟

در سال‌های گذشته، هرگاه از امنیت انرژی در خلیج فارس سخن گفته می‌شد، نگاه‌ها عمدتاً به چاه‌های نفت، سکوهای گازی و پایانه‌های صادراتی دوخته می‌شد؛ اما تجربه جنگ‌های اخیر نشان داده است که در صنایع انرژی، الزاماً تأسیسات تولیدی نخستین قربانی نیستند. آنچه می‌تواند یک قطب صنعتی را از حرکت بازدارد، گاه از دست رفتن زیرساخت‌هایی است که در ظاهر کمتر دیده می‌شوند؛ تأسیسات برق، بخار، آب صنعتی، اکسیژن، خطوط انتقال و شبکه‌های یوتیلیتی که ستون فقرات مجتمع‌های پتروشیمی به شمار می‌روند.

تحولات روزهای اخیر در جنوب ایران نیز بار دیگر همین واقعیت را یادآوری کرده است. گزارش‌های منتشرشده از منابع بین‌المللی مثل رویترز و بلومبرگ و (IEA)، از حملات به اهدافی در استان‌های جنوبی و افزایش فشار بر زیرساخت‌های ساحلی حکایت دارد؛ رخدادهایی که اگرچه تا این لحظه به توقف گسترده صنعت پتروشیمی منجر نشده‌اند، اما سطح ریسک عملیاتی را به شکل محسوسی افزایش داده‌اند. 

اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم بیش از نیمی از ظرفیت پتروشیمی ایران، از عسلویه و پارس جنوبی تا کنگان و ماهشهر در یک پهنه جغرافیایی متمرکز شده اند. این تمرکز اگرچه از منظر اقتصادی مزیت‌هایی مانند کاهش هزینه انتقال خوراک و توسعه زیرساخت‌های مشترک ایجاد کرده، اما از منظر مدیریت بحران، وابستگی متقابل مجتمع‌ها را نیز افزایش داده است.

نمونه روشن این وابستگی را باید در شرکت‌های یوتیلیتی جست‌وجو کرد. مجتمع‌هایی مانند مبین انرژی خلیج فارس و دماوند انرژی عسلویه عملاً قلب تپنده منطقه پارس جنوبی هستند؛ برق، بخار، آب صنعتی، هوای فشرده، اکسیژن و خدمات جانبی ده‌ها مجتمع پتروشیمی از طریق این شرکت‌ها تأمین می‌شود. به همین دلیل، حتی اگر یک مجتمع تولیدکننده الفین یا متانول هیچ آسیبی نبیند، اختلال در این زیرساخت‌های مشترک می‌تواند زنجیره تولید را با وقفه مواجه کند. تجربه حملات ماه‌های گذشته نیز نشان داد که آسیب به تأسیسات یوتیلیتی می‌تواند آثار گسترده‌تری از آسیب مستقیم به یک کارخانه داشته باشد. 

در چنین شرایطی، مسئله فقط حفظ ساختمان‌ها و تجهیزات نیست؛ مسئله اصلی حفظ «پیوستگی عملیات» است. صنعت پتروشیمی برخلاف بسیاری از صنایع دیگر، زنجیره‌ای پیوسته دارد. توقف خوراک، قطع برق یا اختلال در بخار، نه‌تنها تولید همان روز را متوقف می‌کند، بلکه راه‌اندازی مجدد واحدها نیز ممکن است روزها یا حتی هفته‌ها زمان ببرد. از همین رو، بازار جهانی محصولات پتروشیمی معمولاً بیش از آنکه به اخبار انفجارها واکنش نشان دهد، به احتمال اختلال در استمرار تولید حساس است.

در حال حاضر هنوز نشانه‌ای از توقف فراگیر مجتمع‌های بزرگ پتروشیمی در عسلویه منتشر نشده و برخی گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که تأسیسات اصلی تولید همچنان فعال هستند، هرچند نگرانی درباره زیرساخت‌های پشتیبان و استمرار خدمات یوتیلیتی پابرجاست.

اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، پیامدهای آن بسیار فراتر از محدوده جغرافیایی عسلویه و ماهشهر خواهد بود. صنعت پتروشیمی ایران طی دو دهه گذشته جایگاه قابل‌توجهی در بازارهای آسیایی پیدا کرده و بخش مهمی از صادرات متانول، اوره، پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و آروماتیک‌های ایران راهی چین، هند، ترکیه و دیگر کشورهای منطقه می‌شود. این بازارها اگرچه مشتریان سنتی ایران هستند، اما در عین حال رقابتی‌ترین بازارهای جهان نیز به شمار می‌روند و خریداران آنها در شرایط بحرانی معمولاً منتظر بازگشت عرضه‌کننده نمی‌مانند.

تجربه سال‌های گذشته نیز همین واقعیت را نشان داده است. هرگاه عرضه یک محصول پتروشیمی از سوی یک تولیدکننده کاهش یافته، صادرکنندگان دیگر در کوتاه‌ترین زمان ممکن جای خالی آن را پر کرده‌اند. در بازار متانول، تولیدکنندگان عربستان، عمان و حتی آمریکا ظرفیت افزایش صادرات دارند. در بازار پلیمرها نیز عربستان، امارات، قطر و شرکت‌های بزرگ آسیایی از انعطاف بیشتری برای پاسخ به تقاضای بازار برخوردارند. به همین دلیل، ریسک اصلی برای ایران صرفاً کاهش حجم صادرات در چند هفته نیست؛ بلکه از دست دادن بخشی از سهم بازار در قراردادهای بعدی است.

این همان تفاوت مهم میان بازار نفت و بازار پتروشیمی است. در نفت خام، بسیاری از پالایشگاه‌ها به دلیل ویژگی‌های فنی، امکان جایگزینی سریع همه انواع نفت را ندارند؛ اما در بسیاری از محصولات پتروشیمی، خریداران گزینه‌های بیشتری پیش‌رو دارند و در صورت افزایش ریسک یا تأخیر در تحویل، می‌توانند به‌سرعت به سراغ عرضه‌کنندگان دیگر بروند. بازگرداندن چنین مشتریانی نیز معمولاً ساده نیست و گاه ماه‌ها زمان می‌برد.

از سوی دیگر، حتی اگر تولید مجتمع‌ها بدون وقفه ادامه پیدا کند، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه دریایی می‌تواند بخشی از مزیت رقابتی صادرکنندگان ایرانی را کاهش دهد. در هفته‌های اخیر، برخی مؤسسات بین‌المللی بیمه و کشتیرانی نسبت به افزایش ریسک تردد در آب‌های منطقه هشدار داده‌اند و تجربه بحران دریای سرخ نیز نشان داد که بازار حمل‌ونقل دریایی بسیار سریع‌تر از خود بازار کالا به تحولات امنیتی واکنش نشان می‌دهد. افزایش نرخ بیمه جنگ، طولانی‌تر شدن زمان حمل یا کاهش تمایل برخی شرکت‌های کشتیرانی برای ورود به منطقه، در نهایت هزینه نهایی صادرات را افزایش می‌دهد؛ هزینه‌ای که معمولاً بخشی از آن بر دوش صادرکننده قرار می‌گیرد. این روند می‌تواند حاشیه سود شرکت‌های پتروشیمی را تحت فشار قرار دهد، حتی اگر قیمت جهانی محصولات در کوتاه‌مدت افزایش یابد.

در کنار این ملاحظات، یک واقعیت ساختاری نیز وجود دارد. در این سال ها، صنعت پتروشیمی ایران به یکی از مهم‌ترین منابع ارزآوری غیرنفتی کشور تبدیل شده است. بنابراین هرگونه اختلال در تولید یا صادرات این صنعت، تنها مسئله چند شرکت پتروشیمی نیست؛ بلکه می‌تواند بر تراز تجاری، درآمدهای ارزی و حتی زنجیره صنایع پایین‌دستی نیز اثر بگذارد. به همین دلیل، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا می‌کند، افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های مشترک، ایجاد مسیرهای جایگزین برای خدمات یوتیلیتی، تقویت سامانه‌های پشتیبان و کاهش تمرکز ریسک در قطب‌های اصلی تولید است.

تا این زمان ، شواهد موجود از توقف فراگیر تولید در قطب‌های اصلی پتروشیمی کشور حکایت ندارد و ارزیابی‌های منتشرشده بیشتر بر افزایش سطح ریسک و نگرانی بازار متمرکز است تا وقوع یک اختلال گسترده. با این حال، تجربه صنعت انرژی نشان داده است که در شرایط پرتنش، بازار بیش از آنکه به خسارت‌های امروز واکنش نشان دهد، آینده را قیمت‌گذاری می‌کند. به همین دلیل، مهم‌ترین چالش پیش روی صنعت پتروشیمی ایران در روزهای پیش‌رو، نه فقط حفظ تولید، بلکه حفظ اعتماد مشتریانی است که در بازار جهانی، همواره گزینه‌های جایگزین را نیز پیش روی خود می‌بینند.