گرانی سوخت در قاره سبز / چرا با وجود تثبیت نفت خام، قیمت بنزین و گازوئیل سر به فلک کشیده است؟

در حالی که نوسانات ناشی از جنگ، قیمت نفت خام را در محدوده مشخصی نگه داشته است، بحران ظرفیت پالایشی و انسداد مسیرهای تجاری، قیمت فراورده‌های نفتی در اروپا را به بالاترین سطوح تاریخی خود نزدیک کرده و به کابوس تورم دامن زده است.
قیمت بنزین و گازوئیل در جایگاه‌های سوخت اروپا همچنان در اوج قرار دارد و فشارهای تورمی سنگینی را بر اقتصاد این قاره وارد می‌کند. برخلاف تصور عمومی، مشکل فوری در حال حاضر تنها کمبود یا گرانی نفت خام نیست بلکه محدودیت شدید ظرفیت پالایشگاهی، اختلال در جریان تجارت جهانی و کمبود سوخت‌های نهایی به ویژه گازوئیل است که بازار را به هم ریخته است.
چشم‌انداز صلح میان ایران و ایالات متحده در ماه‌های اخیر باعث نوسانات شدید قیمت نفت شده است. نفت خام برنت به عنوان شاخص جهانی، از اواخر فوریه تا کنون در محدوده‌ای بین ۷۳ تا ۱۲۶ دلار نوسان داشته و روز جمعه در حوالی ۹۵ دلار معامله شد. با این حال قیمت سوخت در اروپا به شکل نامتناسبی گران باقی مانده است چرا که این قیمت‌ها علاوه بر ارزش نفت خام، بازتاب‌دهنده هزینه و در دسترس بودن ظرفیت پالایشگاهی نیز هستند.
اگرچه خودروهای برقی سهم فزاینده‌ای از ثبت‌نام‌های جدید را به خود اختصاص داده‌اند اما بنزین و گازوئیل همچنان نیروی محرکه نزدیک به ۹۰ درصد از خودروهای سواری در جاده‌های اتحادیه اروپا هستند که شامل ۴۹.۲ درصد بنزینی و ۳۸.۴ درصد گازوئیلی می‌شود.
سایه سنگین سوخت بر تورم اروپا
با وجود اینکه برخی دولت‌های اروپایی از زمان آغاز شوک انرژی، مالیات سوخت را به طور موقت کاهش داده‌اند، قیمت‌ها همچنان به رکوردهای تاریخی خود نزدیک‌اند. در هفته منتهی به ۳۱ اوت، میانگین قیمت بنزین در اتحادیه اروپا ۱.۹۵ یورو در هر لیتر بود که تنها ۴ درصد کمتر از رکورد ۲.۰۳ یورویی در ژوئن ۲۰۲۲ است. میانگین قیمت گازوئیل نیز به ۲.۰۴ یورو رسید که تنها ۳ درصد با رکورد تاریخی ۲.۱۱ یورویی خود در آوریل ۲۰۲۶ فاصله دارد.
تبعات این گرانی تنها به صاحبان خودروهای گازوئیلی محدود نمی‌شود و گازوئیل به عنوان سوخت اصلی ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی و ماشین‌آلات ساختمانی در اروپا، نقش مهمی دارد و افزایش مستمر قیمت آن در نهایت به گرانی مواد غذایی و سایر کالاها منجر می‌شود. تازه‌ترین داده‌ها نشان می‌دهد که تورم منطقه یورو تحت تاثیر همین افزایش قیمت انرژی، به ۳.۳ درصد جهش یافته است.
گره کار کجاست؟
سومیت ریتولیا، تحلیلگر ارشد عرضه پالایشی در موسسه کپلر، ریشه اصلی این شکاف قیمتی را این‌گونه توضیح می‌دهد: «دلیل اصلی افزایش فاصله بین قیمت نفت خام و سوخت در اروپا این است که ما به طور فزاینده‌ای با مشکل پالایش و عرضه فراورده روبه‌رو هستیم و نه فقط مشکل تامین نفت خام. ممکن است نفت خام در دسترس باشد اما ظرفیت تبدیل آن به محصولات نهایی به ویژه گازوئیل بسیار محدود شده است.»
موجودی سوخت اروپا در سطح پایینی قرار دارد و درگیری‌ها در خاورمیانه در کنار حملات به پالایشگاه‌های روسیه، عرضه جهانی فراورده‌های پالایشی را مختل کرده است. پس از آغاز جنگ اوکراین، اروپا بخش عمده‌ای از واردات گازوئیل و سوخت جت خود را به سمت آمریکا، هند و خاورمیانه تغییر جهت داد.
آلن گلدر، نایب‌رئیس بخش بازارهای نفت و پالایش در وود مکنزی می‌گوید: «اروپا واردکننده بزرگ گازوئیل و سوخت جت است، بنابراین قیمت‌های جهانی را تعیین می‌کند. قیمت‌ها همه‌جا بالا رفته اما در اروپا وضعیت وخیم‌تر است زیرا ما مقصد اصلی واردات هستیم.»
با محدود شدن صادرات خاورمیانه و روسیه، خریداران سنتی گازوئیل روسیه مانند ترکیه و برزیل اکنون برای دریافت محموله‌ها از آمریکا و هند، در حال رقابت تنگاتنگ با خریداران اروپایی هستند.
حاشیه‌های سود نجومی در پالایشگاه‌ها
حاشیه سود پالایش که تفاوت قیمت فراورده نهایی با نفت خام مصرفی را نشان می‌دهد، به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده است. بر این اساس حاشیه سود بنزین یوروباب به ۶۲.۰۷ دلار در هر بشکه بالاتر از معاملات آتی برنت رسید که نزدیک به رکورد ژوئن ۲۰۲۲ محسوب می‌شود. همچنین حاشیه سود گازوئیل اروپا در روز سه‌شنبه رکورد تاریخی ۷۸.۹۱ دلار در هر بشکه را ثبت کرد.
در حال حاضر پالایشگاه‌های اروپا و آمریکا نزدیک به تمام ظرفیت در حال کارند. بهره‌وری پالایشگاه‌های آمریکا در هفته پایانی اوت به حدود ۹۸ درصد رسید. این یعنی هیچ ظرفیت مازادی برای واکنش به اختلالات احتمالی عرضه وجود ندارد. فصل تعمیرات پاییزه و خطر طوفان‌ها در خلیج مکزیک نیز خطرهای دیگری هستند که می‌توانند تولید را بیش از پیش فلج کنند.
نگاه‌ها به سمت خاورمیانه و آسیا
اگرچه با پایان فصل سفرهای تابستانی ممکن است قیمت بنزین اندکی کاهش یابد اما ریتولیا معتقد است گازوئیل چنین سوپاپ اطمینانی ندارد، چرا که با نزدیک شدن به فصل سرما تقاضا برای سوخت‌های گرمایشی به شدت بالا می‌رود و حاشیه سود گازوئیل تا زمستان بالا خواهد ماند.
کارشناسان معتقدند حتی اگر قیمت نفت خام افت کند، به دلیل کمبود ظرفیت پالایشی و پایین بودن ذخایر، قیمت در پمپ بنزین‌ها بی‌درنگ کاهش نخواهد یافت. برای آنکه مصرف‌کننده اروپایی کاهش معناداری را احساس کند، چندین عامل باید محقق شود. نخست بازگشایی تنگه هرمز است که به گفته کارشناسان، بازگشایی پایدار این آبراه کلیدی می‌تواند قیمت نفت خام را به شدت و قیمت گازوئیل را به تدریج کاهش دهد. مورد دوم افزایش صادرات آسیا است به طوری که صادرات بیشتر گازوئیل از سوی چین و هند می‌تواند تا حدودی بازار را تسکین دهد هرچند اولویت پکن تامین امنیت انرژی داخلی خود است. در نهایت بازیابی تولید خاورمیانه و روسیه اهمیت دارد و بدون بازگشت این محموله‌ها، رقابت بر سر محموله‌های گازوئیل در جهان همچنان شدید باقی خواهد ماند.
آلن گلدر در پایان هشدار می‌دهد: «تداوم درگیری‌ها قیمت‌ها را بالا نگه می‌دارد زیرا تقاضای جهانی همچنان از عرضه پیشی گرفته است. اگر این وضعیت طولانی شود، تنها راه برای بازگشت تعادل به بازار این است که تقاضا از طریق قیمت‌های باز هم بالاتر سرکوب شود که این فرایند همان تخریب تقاضا است.»