سوخت کافی را از کجا باید جور کرد؟

فرزین سوادکوهی: مرحله متفاوت بحران انرژی اینک خود را به بازار انرژی دارد تحمیل می کند ؛ مرحله‌ای که دیگر تنها با قیمت نفت خام یا میزان تولید کشورهای نفت‌خیز سنجیده نمی‌شود. همزمان با ادامه درگیری‌ها در خاورمیانه و حملات به زیرساخت‌های انرژی روسیه، پالایشگاه‌ها در نقاط مختلف جهان تحت فشار قرار گرفته‌اند و کمبود فرآورده‌هایی مانند گازوئیل، بنزین و سوخت دریایی به نگرانی تازه بازار تبدیل شده است. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید ذخایر جهانی با سرعتی کم‌سابقه در حال کاهش است و سیستم پالایشی جهان تا مرز توان خود تحت فشار قرار گرفته است.

بحران کنونی بازار نفت از جایی آغاز شد که مسیرهای سنتی انتقال نفت و فرآورده در خاورمیانه با اختلال مواجه شدند. اما هرچه درگیری‌ها طولانی‌تر شده، بیشتر مشخص شده که مشکل فقط این نیست که چه میزان نفت خام از خلیج فارس خارج می‌شود بلکه مسئله مهم‌تر این است که چه میزان از این نفت می‌تواند به بنزین، گازوئیل، سوخت جت و سایر فرآورده‌هایی تبدیل شود که اقتصاد جهانی به آنها نیاز دارد.
تازه‌ترین گزارش IEA نشان می‌دهد عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ ممکن است ۵.۷ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند؛ یعنی رقمی معادل حدود ۶ درصد عرضه جهانی و بیشتر از برآورد قبلی آژانس که کاهش حدود ۴ درصدی را پیش‌بینی می‌کرد. دلیل اصلی این بازنگری، طولانی‌شدن اختلال در جریان نفت خلیج فارس و حملات به تأسیسات نفتی و مسیرهای کشتیرانی عنوان شده.
اما شاید مهم‌ترین بخش این گزارش نه درباره نفت خام، بلکه درباره فرآورده‌های نفتی باشد. قیمت گازوئیل به رکوردهای جدید رسیده و ذخایر جهانی نیز با سرعتی نگران‌کننده در حال تخلیه است. تنها در ماه اوت، ذخایر نفت و فرآورده جهان به‌طور متوسط روزانه ۳.۱ میلیون بشکه کاهش یافته و آژانس هشدار داده است که با کوچک‌شدن این حاشیه ایمنی، بازار در برابر هر اختلال تازه‌ای آسیب‌پذیرتر خواهد شد.

گلوگاه جدید بازار نفت

آنچه امروز بازار جهانی را نگران کرده، یک تناقض ظاهری است چون نفت خام که هنوزدر بساط هست ، اما ظرفیت تبدیل آن به فرآورده‌های مورد نیاز کافی نیست. در واقع، پالایشگاه‌ها در چند منطقه همزمان تحت فشار قرار گرفته‌اند؛ در خاورمیانه بخشی از ظرفیت پالایش به دلیل حملات و اختلال در مسیرهای صادراتی آسیب دیده، در روسیه حملات اوکراین به پالایشگاه‌ها ظرفیت تولید فرآورده را محدود کرده و در اروپا و آمریکا پالایشگاه‌های فعال با نرخ‌های بسیار بالا کار می‌کنند تا خلأ ایجادشده را جبران کنند.
گزارش‌های این روزهای اخیر نشان می‌دهد کمبود گازوئیل می‌تواند در ماه‌های آینده، به‌ویژه با نزدیک‌شدن به فصل سرد، به یکی از جدی‌ترین مشکلات بازار تبدیل شود. برآوردهای صنعت نفت حاکی از آن است که جنگ در خاورمیانه و حملات به پالایشگاه‌های روسیه، مجموع عرضه گازوئیل از این دو منطقه را حدود ۴ میلیون بشکه در روز کاهش داده. در مقابل، ظرفیت پالایشی اضافی چندانی در جهان باقی نمانده که بتواند این حجم از کاهش را به‌سرعت جبران کند.

حتی آمریکا نیز که یکی از بزرگ‌ترین قطب‌های پالایش نفت جهان است، با ظرفیت مازاد قابل توجهی مواجه نیست. پالایشگاه‌های آمریکایی در حال حاضر نزدیک به ۹۸ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کنند و دولت این کشور حتی در حال بررسی استفاده از قانون تولید دفاعی برای افزایش ظرفیت پالایش یا ارتقای ظرفیت موجود است. این تصمیم نشان می‌دهد موضوع از یک نوسان معمول بازار فراتر رفته و به نگرانی سیاست‌گذاران درباره امنیت عرضه سوخت تبدیل شده است.
این وضعیت برای بازار گازوئیل اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا گازوئیل تنها سوخت خودروهای دیزلی نیست. بخش بزرگی از حمل‌ونقل جاده‌ای، ماشین‌آلات کشاورزی، صنایع و حتی بخشی از نیروگاه‌ها به فرآورده‌های میان‌تقطیر وابسته‌اند. بنابراین افزایش قیمت یا کمبود آن می‌تواند خیلی سریع از بازار انرژی به هزینه حمل‌ونقل، قیمت کالاها و در نهایت تورم منتقل شود.
در اروپا نشانه‌های این فشار هم‌اکنون آشکار شده است. مجارستان برای کمک به دارندگان خودروهای دیزلی در واکنش به افزایش قیمت و کمبود گازوئیل، برنامه حمایتی جدیدی اعلام کرده است. رویترز علت اصلی این کمبود را ترکیبی از ظرفیت محدود پالایش، محدودیت صادرات روسیه و اختلال ناشی از جنگ خاورمیانه عنوان کرده است.
در آسیا نیز اوضاع بهتر از این نیست و پالایشگران این منطقه وابستگی بالایی به نفت و فرآورده‌های خلیج فارس دارند و هر اختلال در مسیرهای دریایی یا تولید منطقه می‌تواند مستقیماً بازار آنها را تحت تأثیر قرار دهد. در سنگاپور، آمستردام-روتردام-آنتورپ و فجیره، ذخایر سوخت کوره حدود ۳۰ درصد پایین‌تر از سطح معمول فصلی گزارش شده است. قیمت سوخت کم‌سولفور دریایی در سنگاپور نیز از زمان آغاز جنگ ایران، حدود ۷۶ درصد افزایش یافته؛ رشدی که به‌مراتب بیشتر از افزایش قیمت نفت برنت بوده است.
این نکته خیلی مهم است چون بازار جهانی نفت ممکن است بتواند برای بخشی از نفت خام مسیرهای جایگزین پیدا کند، اما جایگزین‌کردن فرآورده‌ها بسیار دشوارتر است. یک پالایشگاه را نمی‌توان با یک مسیر کشتیرانی جدید جایگزین کرد. ساخت ظرفیت جدید پالایش نیز پروژه‌ای چندماهه یا حتی چندساله است و نمی‌تواند پاسخ فوری به یک بحران ژئوپلیتیک باشد.

خاورمیانه؛ قلب آسیب‌پذیر زنجیره

در خود خاورمیانه، ابعاد بحران قابل توجه است. عربستان سعودی، بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت منطقه، در ماه اوت با کاهش ۲.۳ میلیون بشکه‌ای تولید خود نسبت به ماه قبل مواجه شد و تولید نفت خام آن طبق برآورد آژانس بین‌المللی انرژی به پایین‌ترین سطح این کشور در بیش از سه دهه گذشته، یعنی حدود ۶ میلیون بشکه در روز رسید. حملات به تأسیسات نفتی، پالایشگاه جازان و مسیرهای کشتیرانی در دریای سرخ و اطراف ینبع، از عوامل این افت عنوان شده‌اند.
تازه‌ترین تحولات نیز نشان می‌دهد ماجرا همچنان ادامه دار شده . حملات به خط لوله شرق-غرب عربستان، که یکی از مسیرهای مهم انتقال نفت این کشور به دریای سرخ است، به تعطیلی موقت این خط انجامیده است. همزمان، تشدید ناامنی در باب‌المندب نگرانی‌ها درباره مسیر انتقال نفت و فرآورده میان خلیج فارس و بازارهای آسیایی و اروپایی را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، هرچه درگیری طولانی‌تر شود، فشار بر پالایشگاه‌های خارج از منطقه نیز افزایش خواهد یافت. پالایشگاه‌های چین، هند، اروپا و آمریکا باید بخشی از کمبود ایجادشده را جبران کنند، اما خود آنها نیز با محدودیت ظرفیت، هزینه بالای خوراک و افزایش هزینه حمل‌ونقل مواجه‌اند.
چین در این میان وضعیت متفاوتی دارد. پالایشگران این کشور طی سال‌های گذشته ظرفیت بالایی ایجاد کرده‌اند و دولت پکن نیز ذخایر راهبردی خود را تقویت کرده است. همین موضوع به چین امکان می‌دهد بخشی از شوک عرضه را بهتر از بسیاری از کشورهای دیگر مدیریت کند. با این حال، پالایشگران مستقل چینی در روزهای اخیر برای جایگزین‌کردن نفت تحریمی ایران و روسیه به خرید نفت از آفریقا، کانادا و آمریکای جنوبی روی آورده‌اند؛ نشانه‌ای که نشان می‌دهد حتی بازار چین نیز از فشارهای جدید مصون نمانده است.
در این میان، افزایش قیمت نفت خام شاید تنها بخش قابل مشاهده بحران باشد. برنت در روزهای اخیر از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده و به سمت ۱۱۰ دلار حرکت کرده است، اما در بازار فیزیکی، فشار روی گازوئیل و سایر فرآورده‌ها حتی شدیدتر است. به بیان دیگر، اگر نفت خام را ماده اولیه اقتصاد انرژی بدانیم، اکنون نگرانی اصلی درباره کارخانه‌ای است که این ماده اولیه را به سوخت قابل مصرف تبدیل می‌کند.
این همان مقطعی است که بحران پالایشگاه‌ها را از یک مسئله تخصصی صنعت نفت به یک مسئله اقتصادی جهانی تبدیل می‌کند. وقتی ظرفیت پالایش کاهش می‌یابد، تنها قیمت بنزین و گازوئیل نیست که بالا می‌رود بلکه هزینه حمل کالا، تولید صنعتی، کشاورزی، کشتیرانی و حتی قیمت مواد غذایی نیز می‌تواند افزایش پیدا کند.
برای ایران نیز این تحولات صرفاً یک خبر خارجی نیست. ایران اگرچه از منظر ذخایر نفت خام و ظرفیت پالایشگاهی جایگاه مهمی دارد، اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده که برخورداری از نفت خام به‌تنهایی به معنای مصونیت در برابر بحران فرآورده نیست. در شرایطی که بازار جهانی به سمت ارزش‌گذاری بیشتر فرآورده‌های پالایشی حرکت می‌کند، ظرفیت پالایش، کیفیت فرآورده، بهره‌وری پالایشگاه‌ها، دسترسی به تجهیزات و توان صادرات فرآورده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، تداوم بحران می‌تواند فرصت و تهدید را همزمان برای ایران ایجاد کند. افزایش قیمت فرآورده‌ها و محدودشدن عرضه در بازار منطقه می‌تواند جذابیت اقتصادی صادرات فرآورده‌های با ارزش افزوده بالاتر را افزایش دهد؛ اما از طرف دیگر، هرگونه تشدید ناامنی در خلیج فارس و مسیرهای صادراتی می‌تواند هزینه حمل، بیمه و دسترسی به بازار را افزایش دهد. بنابراین مسئله اصلی این است که نفت با چه هزینه‌ای، در کدام پالایشگاه و از چه مسیری به محصول قابل فروش تبدیل شود.
در نهایت، آنچه گزارش تازه IEA و مجموعه تحولات بازار در روزهای اخیر نشان می‌دهد این است که جهان وارد مرحله‌ای شده که در آن «کمبود نفت» الزاماً به معنای کمبود نفت خام نیست بلکه ممکن است پالایشگاه، مسیر حمل، ذخیره‌سازی یا ظرفیت تبدیل آن به سوخت آماده مصرف به اندازه کافی وجود نداشته باشد. به همین دلیل، هشدار امروز بازار بیش از آنکه درباره چاه‌های نفت باشد، درباره پالایشگاه‌هاست؛ پالایشگاه‌هایی که زیر فشار جنگ در خاورمیانه و اوکراین، تقریباً تمام ظرفیت تنفس خود را از دست داده‌اند.
اگر این وضعیت تا زمستان ادامه پیدا کند، احتمالاً مسئله اصلی بازار جهانی دیگر این نخواهد بود که نفت چقدر گران می‌شود، بلکه این خواهد بود که سوخت کافی را از کجا باید جور کرد؟ آژانس بین‌المللی انرژی نیز دقیقاً از همین زاویه هشدار داده که با کاهش ذخایر و تحت فشار قرارگرفتن سیستم پالایش جهانی، هر اختلال تازه می‌تواند بازار فرآورده‌ها را بیش از گذشته به سمت کمبود سوق دهد.