وقتی یک مخزن تکیده انرژی اروپا را به چالش می کشد

فرزین سوادکوهی

انفجار در بندر روتردام یک بار دیگر تصویری را پیش چشم اروپا گذاشت که شاید از خود حادثه مهم‌تر باشد؛ اینکه امنیت انرژی فقط به تأمین نفت و گاز وابسته نیست، بلکه به امنیت هزاران کیلومتر خط لوله، مخزن، پالایشگاه، پایانه LNG، شبکه برق و مسیر انتقالی بستگی دارد که همه آنها در چند نقطه محدود به یکدیگر گره خورده‌اند. حادثه اخیر در تأسیسات نفتی گان‌وور در روتردام، در شرایطی رخ داد که این بندر بیش از هر زمان دیگری نقش یک گلوگاه انرژی برای شمال‌غرب اروپا را بر عهده گرفته است.

انفجار روز ۱۳ اوت در یکی از تأسیسات ذخیره‌سازی نفتی شرکت گان‌وور در بندر روتردام رخ داد. در این حادثه یک نفر جان خود را از دست داد و شش نفر زخمی شدند. گزارش‌های اولیه حاکی از آن است که حادثه هنگام انجام عملیات تعمیر و نگهداری روی یک مخزن رخ داده و تحقیقات درباره علت دقیق آن همچنان ادامه دارد. مقام‌های هلندی نیز تاکنون نشانه‌ای از خرابکاری عمدی اعلام نکرده‌اند و همه احتمالات را در دست بررسی دانسته‌اند.

اما اهمیت این حادثه را نمی‌توان فقط با تعداد قربانیان یا میزان خسارت آن سنجید. روتردام بزرگ‌ترین بندر اروپاست و بخش مهمی از زیرساخت نفت، فرآورده‌های نفتی، گاز و مواد پتروشیمی اروپا در همین منطقه متمرکز شده است. این تمرکز همان مزیتی است که روتردام را به یکی از مهم‌ترین هاب‌های انرژی اروپا تبدیل کرده و هم‌زمان، آن را در برابر اختلال‌های بزرگ آسیب‌پذیر می‌کند.

تصویر سنتی از بندر روتردام، صف کشتی‌های کانتینری و جرثقیل‌های عظیم است؛ اما پشت این تصویر، یکی از متراکم‌ترین خوشه‌های انرژی و پتروشیمی اروپا قرار دارد.

در این منطقه، پالایشگاه‌ها، مخازن عظیم ذخیره‌سازی، پایانه‌های نفتی و LNG، خطوط انتقال و مجتمع‌های پتروشیمی در فاصله‌ای نزدیک به یکدیگر فعالیت می‌کنند. روتردام تنها محل ورود محموله‌های انرژی نیست؛ بخشی از نفت و فرآورده‌ای که وارد این بندر می‌شود، پس از پالایش یا ذخیره‌سازی از طریق شبکه‌های گسترده زمینی به کشورهای مختلف اروپایی منتقل می‌شود.

در میان شرکت‌های بزرگ فعال در این منطقه، نام‌هایی مانند شل، بی‌پی، اکسون‌موبیل و ویتول دیده می‌شود. پالایشگاه پرنیس شل نیز در همین منطقه قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های اروپا محسوب می‌شو و .بنابراین وقتی از روتردام صحبت می‌کنیم، درباره یک بندر معمولی حرف نمی‌زنیم بلکه درباره یکی از اصلی‌ترین دروازه‌های ورود، ذخیره‌سازی و توزیع انرژی به بازار اروپا صحبت می‌کنیم.

جالب اینجاست که در همین بدو امر یک پارادوکس شکل می‌گیرد به گونه ای که اروپا برای مقاوم‌تر شدن در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک، بیش از گذشته به زیرساخت‌هایی متکی شده که خودشان در نقاط محدودی متمرکز هستند.

یک حادثه کوچک، یک زنجیره بزرگ

انفجار اخیر در تأسیسات گان‌وور به تأسیسات شرکت‌های بزرگ اطراف سرایت نکرد و فعالیت مجموعه‌های اصلی بندر نیز متوقف نشد. به همین دلیل، حادثه نتوانست به یک شوک بزرگ برای بازار نفت اروپا تبدیل شود.

اما هم‌زمانی این انفجار با یک اختلال دیگر در زیرساخت انرژی بندر، توجه‌ها را به موضوع دیگری جلب کرد. در همان روز، آتش‌گرفتن یک ترانسفورماتور باعث قطع برق در بخشی از منطقه بندری شد و برخی شرکت‌ها برای مدتی فعالیت خود را متوقف کردند و کارکنان را تخلیه کردند. مقام‌های بندر بعداً تأکید کردند که میان این قطعی برق و انفجار گان‌وور ارتباطی وجود نداشته است.

از منظر امنیت انرژی اما همین اتفاق هم قابل توجه است؛ نه به دلیل وجود یک ارتباط میان دو حادثه، بلکه به این دلیل که نشان می‌دهد زیرساخت‌های انرژی تا چه اندازه به یکدیگر وابسته‌اند.

پالایشگاه به برق نیاز دارد، مخازن ذخیره‌سازی به شبکه پمپاژ و خطوط انتقال وابسته‌اند، پایانه LNG بدون تجهیزات برقی و کنترلی نمی‌تواند فعالیت کند و همه این تأسیسات نیز به شبکه‌های دیجیتال و ارتباطی متصل هستند.

به بیان دیگر، زیرساخت انرژی دیگر مجموعه‌ای از تأسیسات مستقل نیست بلکه یک شبکه به‌هم‌پیوسته است که اختلال در هر یک از حلقه‌های آن می‌تواند به حلقه‌های دیگر منتقل شود.

اهمیت روتردام فقط به نفت و فرآورده‌های نفتی محدود نمی‌شود. این بندر هم‌زمان تلاش می‌کند خود را برای نقش‌آفرینی در بازار انرژی آینده اروپا آماده کند.

LNG، هیدروژن، سوخت‌های زیستی، سوخت پایدار هوانوردی و پروژه‌های مربوط به جذب و ذخیره‌سازی کربن، همگی در حال اضافه‌شدن به سبد انرژی این منطقه هستند.

این تحول به آن معناست که روتردام در آینده تنها محل ورود نفت خام و فرآورده‌های نفتی نخواهد بود؛ بلکه قرار است بخشی از شبکه جدید انرژی اروپا نیز از همین نقطه عبور کند.

این اتفاق یک نتیجه مهم دارد و آن اینکه هرچه اروپا انرژی‌های بیشتری را از طریق چند هاب بزرگ جابه‌جا کند، اهمیت امنیت این هاب‌ها نیز بیشتر خواهد شد.

به همین دلیل، حادثه روتردام را نباید صرفاً یک حادثه صنعتی در یک مخزن نفتی دید. این حادثه یادآوری می‌کند که گذار انرژی اروپا، در کنار تغییر حامل‌های انرژی، مسئله جدیدی را نیز ایجاد می‌کند که چگونه باید از زیرساخت‌هایی حفاظت کرد که هر روز پیچیده‌تر و به‌هم‌پیوسته‌تر می‌شوند؟

اروپا طی سال‌های اخیر تلاش کرده وابستگی خود را به یک منبع یا یک تأمین‌کننده خاص کاهش دهد. کاهش وابستگی به گاز روسیه، افزایش واردات LNG و متنوع‌کردن مسیرهای تأمین، بخشی از همین راهبرد بوده است. اما کاهش وابستگی به یک تأمین‌کننده لزوماً به معنای کاهش همه ریسک‌ها نیست.

اگر اروپا انرژی خود را از منابع متنوع خریداری کند، اما بخش بزرگی از آن از طریق چند بندر، چند پایانه و چند شبکه اصلی وارد بازار شود، ریسک از تأمین‌کننده به زیرساخت منتقل می‌شود.و روتردام نمونه روشنی از همین وضعیت است.

این بندر به دلیل موقعیت جغرافیایی، شبکه گسترده خطوط لوله و نزدیکی به مراکز صنعتی آلمان، هلند و دیگر کشورهای اروپای شمالی، جایگاهی فراتر از یک پایانه وارداتی دارد. هر اختلال جدی و طولانی‌مدت در این منطقه می‌تواند آثار خود را در بخش‌هایی از زنجیره تأمین انرژی اروپا نشان دهد.

البته نباید اثر حادثه اخیر را بزرگ‌نمایی کرد. در حال حاضر نشانه‌ای از اختلال گسترده در عرضه نفت و گاز اروپا وجود ندارد و تأسیسات اصلی بندر نیز به فعالیت خود ادامه داده‌اند. بنابراین انفجار گان‌وور را نمی‌توان یک بحران انرژی برای اروپا دانست.

اهمیت واقعی حادثه در جای دیگری است و آنجا همانا هشدار درباره میزان تمرکز زیرساخت‌های حیاتی انرژیست.

درس روتردام برای امنیت انرژی اروپا

اروپا در سال‌های اخیر تلاش کرده در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک مقاوم‌تر شود، اما حادثه روتردام نشان می‌دهد امنیت انرژی تنها به داشتن منابع متنوع یا قراردادهای جدید واردات محدود نمی‌شود.

امنیت انرژی زمانی معنا پیدا می‌کند که پالایشگاه‌ها، مخازن ذخیره‌سازی، پایانه‌های LNG، خطوط لوله، شبکه برق، سیستم‌های کنترل و ارتباطات نیز در برابر حوادث صنعتی، اختلال‌های فنی، حملات سایبری و سایر تهدیدها تاب‌آوری کافی داشته باشند.

در واقع، هرچه اروپا به سمت شبکه انرژی پیچیده‌تر و چندحامل‌تر حرکت کند، حفاظت از این زیرساخت‌ها نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

انفجار روتردام شاید بازار نفت اروپا را تکان نداده باشد، اما یک سؤال مهم را دوباره پیش آورده و آن اینکه اگر یک روز اختلال، به جای یک مخزن، هم‌زمان چند حلقه از این زنجیره را درگیر کند، اروپا تا چه اندازه آماده است؟ این همان نقطه‌ای است که یک حادثه صنعتی در روتردام را به مسئله‌ای فراتر از روتردام تبدیل می‌کند.