عربستان دوباره با ابزار قیمت وارد میدان شد

فرزین سوادکوهی: بازار جهانی نفت در روزهای اخیر بیش از آنکه به تحولات نظامی یا ریسک‌های ژئوپلیتیکی واکنش نشان دهد، به تصمیمی چشم دوخته که از ریاض صادر شده. کاهش قیمت رسمی فروش نفت عربستان به مشتریان آسیایی، هم‌زمان با تصمیم اوپک‌پلاس برای افزایش تولید، این پرسش را پیش کشیده که آیا بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان بار دیگر استراتژی قدیمی حفظ سهم بازار را در اولویت قرار داده است؟ اگر پاسخ مثبت باشد، بازار وارد مرحله‌ای می‌شود که رقابت بر سر مشتریان، از نوسان قیمت نفت نیز مهم‌تر خواهد بود؛ مرحله‌ای که پیامدهای آن نه فقط برای تولیدکنندگان خلیج فارس، بلکه برای ایران نیز قابل توجه است.

بازار نفت معمولاً به دو دسته سیگنال واکنش نشان می‌دهد؛ نخست، تحولات سیاسی و امنیتی که عرضه را تهدید می‌کنند و دوم، تصمیم‌های اقتصادی تولیدکنندگان بزرگ که همیشه تاثیر خود را ناگزیر باقی می گذارد. در هفته‌های گذشته با کاهش تنش‌های منطقه‌ای و ازسرگیری تدریجی جریان صادرات از خلیج فارس، وزن عامل نخست کاهش یافته و اکنون تصمیم‌های اقتصادی دوباره در مرکز توجه قرار گرفته‌اند.

در همین چارچوب، کاهش قیمت رسمی فروش نفت عربستان برای بازار آسیا را باید مهم‌ترین تحول روزهای اخیر دانست. این اقدام تنها یک تغییر در جدول قیمت‌های آرامکو نیست، بلکه پیامی روشن به بازار ارسال می‌کند؛ ریاض نگران از دست دادن مشتریان آسیایی است و حاضر است برای حفظ جایگاه خود از بخشی از درآمد کوتاه‌مدت چشم‌پوشی کند. اهمیت این تصمیم زمانی بیشتر آشکار می‌شود که هم‌زمان، اوپک‌پلاس نیز افزایش تدریجی تولید در ماه اوت را تأیید کرده است؛ ترکیبی که به بازار می‌گوید عرضه در حال بازگشت است و رقابت میان صادرکنندگان وارد مرحله تازه‌ای شده است.

در ظاهر، کاهش قیمت رسمی فروش ممکن است تنها یک ابزار تجاری به نظر برسد، اما در عمل یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست نفتی عربستان است. در دهه‌های گذشته نیز هر زمان ریاض احساس کرده که سهم بازارش در آسیا در معرض تهدید قرار گرفته، از همین ابزار استفاده کرده است. تفاوت امروز با گذشته اما آنجاست که رقبای عربستان تنها اعضای اوپک نیستند. آمریکا با تولید نفت شیل، برزیل با توسعه میادین فراساحلی، کانادا و گویان با افزایش ظرفیت تولید، همگی در سال‌های اخیر بخشی از رشد عرضه جهانی را به خود اختصاص داده‌اند و فضای رقابت را پیچیده‌تر کرده‌اند.

از سوی دیگر، تازه‌ترین گزارش‌های رویترز و بلومبرگ ودیگر تحلیل های رسانه ای و خبری درباره تصمیم اوپک‌پلاس می گوید، قیمت‌های رسمی فروش نفت عربستان و تحولات بازار جهانی بازگشت تدریجی صادرات از منطقه باعث شده بازار دیگر حاضر نباشد برای ریسک‌های ژئوپلیتیکی همان حق بیمه سنگین هفته‌های گذشته را بپردازد. قیمت نفت برنت که در اوج بحران جهش قابل توجهی را تجربه کرده بود، اکنون به محدوده پیش از تشدید تنش‌ها بازگشته است؛ نشانه‌ای که از تغییر نگاه معامله‌گران حکایت دارد. اکنون پرسش اصلی بازار این نیست که آیا نفت کافی وجود خواهد داشت یا نه، بلکه این است که کدام تولیدکننده حاضر است برای حفظ مشتریان خود امتیاز بیشتری بدهد؟

رقابت بر سر آسیا و نه فقط قیمت نفت

دلیل اصلی تصمیم عربستان را باید در شرق آسیا جست‌وجو کرد. چین، هند، کره جنوبی و ژاپن همچنان بزرگ‌ترین مقصد صادرات نفت خاورمیانه هستند و هر تغییری در رفتار پالایشگاه‌های این کشورها می‌تواند تعادل بازار جهانی را بر هم بزند.

اقتصاد چین اگرچه همچنان رشد می‌کند، اما آهنگ رشد آن نسبت به سال‌های گذشته کندتر شده است. هم‌زمان توسعه خودروهای برقی، افزایش بهره‌وری انرژی و ضعف نسبی بخش املاک، باعث شده رشد مصرف نفت این کشور دیگر همان شتاب گذشته را نداشته باشد. پالایشگاه‌های چینی نیز در ماه‌های اخیر با کاهش حاشیه سود روبه‌رو بوده‌اند و بخشی از نیاز خود را از محل ذخایر تأمین کرده‌اند. در چنین شرایطی، تخفیف عربستان می‌تواند انگیزه‌ای برای افزایش خرید باشد، اما الزاماً به معنای رشد واقعی مصرف نیست.

همین نکته نیز اهمیت زیادی دارد. اگر تقاضای نهایی رشد نکند، افزایش تولید اوپک‌پلاس و رقابت قیمتی میان صادرکنندگان می‌تواند بازار را به سمت مازاد عرضه سوق دهد. از این منظر، کاهش قیمت فروش عربستان بیش از آنکه نشانه خوش‌بینی به آینده تقاضا باشد، تلاشی برای جلوگیری از از دست دادن سهم بازار است.

اوپک‌پلاس نیز در موقعیت پیچیده‌ای قرار گرفته است. اعضای این ائتلاف از یک سو به درآمدهای نفتی نیاز دارند و از سوی دیگر می‌دانند که افزایش بیش از حد تولید می‌تواند قیمت‌ها را پایین بیاورد. با این حال، تصمیم اخیر نشان می‌دهد که حفظ حضور در بازار، فعلاً بر دفاع از قیمت اولویت یافته است. این تصمیم، اگرچه در کوتاه‌مدت از کمبود عرضه جلوگیری می‌کند، اما در صورت ضعف اقتصاد جهانی ممکن است به فشار نزولی بر قیمت‌ها منجر شود.

گزارش‌های منتشرشده از سوی OPEC، IEA، EIA و اسناد رسمی شرکت سعودی آرامکو و نهادهای بین‌المللی انرژی نیز بیانگر این موضوع است که در کنار این تحولات، تولیدکنندگان خارج از اوپک نیز بیکار ننشسته‌اند. تولید نفت آمریکا همچنان در سطوح بالایی قرار دارد و پروژه‌های جدید در آمریکای جنوبی نیز به تدریج وارد مدار می‌شوند. بنابراین برخلاف دهه گذشته، اوپک دیگر تنها بازیگر تعیین‌کننده بازار نیست و برای حفظ نفوذ خود ناچار است با ابزارهای متنوع‌تری عمل کند؛ از مدیریت تولید گرفته تا سیاست قیمت‌گذاری.

از زاویه‌ای دیگر، اقدام عربستان را می‌توان نوعی پیش‌دستی نیز دانست. ریاض احتمالاً به این جمع‌بندی رسیده که اگر قرار است بازار وارد دوره‌ای از رقابت شدید شود، بهتر است آغازگر این رقابت باشد تا دنباله‌رو آن. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هرگاه بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان سیاست قیمت‌گذاری خود را تغییر داده، سایر تولیدکنندگان منطقه نیز ناچار شده‌اند با آن همراه شوند؛ موضوعی که می‌تواند قیمت نفت صادراتی عراق، کویت و حتی نفت ایران در بازارهای غیررسمی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

ایران در میانه رقابت جدید

برای ایران، تحول اخیر از دو منظر قابل توجه است. نخست آنکه کاهش فشارهای ژئوپلیتیکی و بازگشت نسبی آرامش به بازار، احتمال ثبات بیشتر قیمت‌ها را افزایش می‌دهد؛ موضوعی که برای برنامه‌ریزی در صنعت نفت اهمیت دارد. اما از سوی دیگر، افزایش رقابت میان صادرکنندگان منطقه، فضای فروش نفت را دشوارتر می‌کند.

در بازاری که عربستان برای حفظ مشتریان خود تخفیف می‌دهد و اوپک‌پلاس نیز به افزایش تولید ادامه می‌دهد، تنها برخورداری از ذخایر عظیم نفت و گاز مزیت محسوب نمی‌شود. سرعت تصمیم‌گیری، انعطاف در قراردادهای فروش، توسعه زیرساخت‌های صادراتی، گسترش ظرفیت پالایش و پتروشیمی و دسترسی پایدار به بازارهای مصرف، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

نکته مهم دیگر آن است که گذار انرژی، برخلاف تصور برخی، به معنای پایان نقش نفت نیست. برآوردهای نهادهای بین‌المللی همچنان نشان می‌دهد نفت در سال‌های آینده بخش مهمی از سبد انرژی جهان را تشکیل خواهد داد، اما رقابت برای فروش هر بشکه نفت شدیدتر خواهد شد. به بیان دیگر، مسئله آینده نه کاهش ناگهانی تقاضا، بلکه افزایش رقابت میان عرضه‌کنندگان است.

از همین منظر، ایران باید تحولات اخیر را صرفاً نوسانی کوتاه‌مدت در بازار تلقی نکند. کاهش قیمت رسمی فروش عربستان، اگر به یک روند تبدیل شود، می‌تواند آغاز مرحله‌ای باشد که در آن مزیت رقابتی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا می‌کند. در چنین فضایی، توسعه میادین مشترک، افزایش بهره‌وری تولید، جذب سرمایه و تکمیل زنجیره ارزش نفت و گاز، به اندازه افزایش ظرفیت تولید اهمیت خواهند داشت.

آنچه امروز در بازار جهانی نفت دیده می‌شود، بیش از آنکه یادآور یک بحران عرضه باشد، نشانه آغاز رقابتی تازه بر سر سهم بازار است. عربستان با استفاده دوباره از ابزار قیمت، این پیام را به رقبا داده که دوران درآمدهای آسان به پایان رسیده و حفظ مشتریان، اولویت نخست خواهد بود. اگر این مسیر ادامه پیدا کند، بازار نفت در ماه‌های آینده نه با کمبود عرضه، بلکه با رقابتی فشرده میان تولیدکنندگان روبه‌رو خواهد شد؛ رقابتی که برندگان آن الزاماً کشورهایی نیستند که نفت بیشتری تولید می‌کنند، بلکه آنهایی خواهند بود که سریع‌تر، منعطف‌تر و هوشمندانه‌تر با قواعد جدید بازار سازگار شوند. برای ایران نیز این تحول هشداری است که آینده صنعت نفت بیش از هر زمان دیگری به کیفیت سیاست‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و توان رقابت در بازارهای جهانی وابسته خواهد بود.