پالایشگاه‌ها این بار برنده ‌نبرد تازه بازار انرژی اند

فرزین سوادکوهی

بازار جهانی انرژی این روزها بیش از آنکه به قیمت نفت خام چشم دوخته باشد، تحولات بازار فرآورده‌های نفتی را دنبال می‌کند. در حالی که قیمت نفت پس از فروکش نسبی تنش‌های ژئوپلیتیکی دوباره به محدوده‌ای باثبات‌تر بازگشته، بازار بنزین، گازوئیل و سوخت جت همچنان تحت فشار قرار دارد؛ فشاری که این بار نه تولیدکنندگان نفت، بلکه پالایشگاه‌ها را به برندگان اصلی و مصرف‌کنندگان نهایی را به بازندگان این معادله تبدیل کرده است.

بررسی شاخص‌های جهانی نشان می‌دهد حاشیه سود پالایشگاه‌ها در آسیا، اروپا و آمریکا نسبت به میانگین سال گذشته همچنان در سطح بالایی قرار دارد. علت این مسئله نیز روشن است چون ظرفیت پالایشی جهان با همان سرعتی که تقاضا پس از دوران رکود و بحران‌های اخیر افزایش یافته، رشد نکرده است. در سال‌های گذشته بسیاری از پالایشگاه‌های قدیمی در اروپا و آمریکای شمالی تعطیل شدند و سرمایه‌گذاری روی ساخت پالایشگاه‌های جدید نیز به دلیل سیاست‌های گذار انرژی و نگرانی‌های زیست‌محیطی کاهش یافت.

نتیجه آن است که امروز، هرگونه اختلال در صادرات نفت یا حمل‌ونقل دریایی، بیش از آنکه بازار نفت خام را دچار بحران کند، مستقیماً بازار فرآورده‌ها را هدف قرار می‌دهد.

به بیان دیگر، جهان دیگر فقط نگران کمبود نفت نیست؛ بلکه بیش از هر زمان دیگری نگران کمبود ظرفیت تبدیل نفت خام به فرآورده‌های قابل مصرف است .این تغییر، یکی از مهم‌ترین تحولات ساختاری بازار انرژی در سال‌های اخیر محسوب می‌شود.

در هفته‌های گذشته نیز هر بار که نگرانی درباره امنیت مسیرهای دریایی در خلیج فارس یا دریای سرخ افزایش یافت، نخستین واکنش بازار در قیمت فرآورده‌هایی مانند گازوئیل و سوخت جت مشاهده شد؛ زیرا معامله‌گران می‌دانند حتی اگر نفت خام به اندازه کافی تولید شود، انتقال، پالایش و عرضه فرآورده‌ها همچنان می‌تواند با محدودیت روبه‌رو شود.

در چنین شرایطی، پالایشگاه‌ها از موقعیتی برخوردار می‌شوند که سال‌ها تجربه نکرده بودند. اختلاف قیمت میان نفت خام و فرآورده‌های نهایی افزایش می‌یابد و همین فاصله، سود عملیاتی پالایشگاه‌ها را بالا می‌برد.

اما روی دیگر این سکه، مصرف‌کننده‌ای قرار دارد که باید هزینه این شرایط را بپردازد. افزایش حاشیه سود پالایشگاه‌ها معمولاً با رشد قیمت بنزین، گازوئیل و سایر فرآورده‌های نفتی همراه می‌شود. حتی در کشورهایی که قیمت نفت تغییر محسوسی ندارد، هزینه سوخت ممکن است به دلیل کمبود ظرفیت پالایشی یا افزایش هزینه حمل‌ونقل رشد کند.

به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران معتقدند بازار انرژی جهان وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن، پالایشگاه‌ها نقشی تعیین‌کننده‌تر از تولیدکنندگان نفت در شکل‌گیری قیمت نهایی انرژی ایفا می‌کنند.

در این میان، کشورهای دارای ظرفیت پالایشی بالا، از مزیت رقابتی بیشتری برخوردار خواهند بود. آنها نه‌تنها می‌توانند نیاز داخلی خود را با اطمینان بیشتری تأمین کنند، بلکه در دوره‌های افزایش تقاضا یا اختلال در عرضه، از صادرات فرآورده‌های نفتی نیز درآمد بیشتری به دست می‌آورند.در مقابل، کشورهایی که به واردات فرآورده وابسته هستند، بیش از گذشته در برابر نوسانات بازار آسیب‌پذیر خواهند شد.

برنده واقعی، کسی است که ظرفیت پالایش دارد

یکی از مهم‌ترین درس‌های سال‌های اخیر این است که امنیت انرژی دیگر تنها با داشتن ذخایر عظیم نفت و گاز تضمین نمی‌شود. کشوری که نتواند نفت خام خود را با ارزش افزوده بالاتر به فرآورده تبدیل کند، در عمل بخشی از مزیت راهبردی خود را از دست می‌دهد.

در سال‌های گذشته، بسیاری از کشورهای آسیایی و خاورمیانه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه پالایشگاه‌های مدرن و مجتمع‌های یکپارچه پالایش و پتروشیمی انجام داده‌اند. عربستان سعودی، چین، هند و حتی برخی کشورهای جنوب شرق آسیا با افزایش ظرفیت پالایشی، تلاش کرده‌اند سهم بیشتری از بازار فرآورده‌های نفتی را در اختیار بگیرند.

در مقابل، بخشی از ظرفیت پالایشی اروپا و آمریکای شمالی طی سال‌های اخیر به دلیل فرسودگی، هزینه‌های بالای نوسازی یا سیاست‌های کاهش انتشار کربن از مدار خارج شده است. همین مسئله باعث شده بازار جهانی در برابر کوچک‌ترین اختلال در عرضه فرآورده‌ها واکنش شدیدی نشان دهد.

تجربه ماه‌های اخیر نیز همین واقعیت را تأیید می‌کند. هر بار که نگرانی درباره امنیت حمل‌ونقل دریایی یا کاهش صادرات از برخی مناطق مطرح شده، بیش از آنکه قیمت نفت خام جهش کند، حاشیه سود پالایشگاه‌ها افزایش یافته و قیمت فرآورده‌های نهایی تحت فشار قرار گرفته است. به بیان ساده، بحران از چاه‌های نفت به واحدهای پالایش منتقل شده است.

این تغییر برای کشورهایی مانند ایران نیز پیام روشنی دارد. اگرچه ایران از ظرفیت پالایشی قابل توجهی برخوردار است و طی سال‌های اخیر با بهره‌برداری از طرح‌هایی مانند پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس توانست وابستگی به واردات بنزین را تا حدودی کاهش دهد، اما رقابت جهانی در این صنعت متوقف نشده است.

اکنون مسئله تنها تولید بنزین یا گازوئیل نیست؛ کیفیت فرآورده‌ها، انعطاف پالایشگاه‌ها در تولید محصولات متنوع، بهینه‌سازی مصرف انرژی، کاهش هزینه‌های عملیاتی و توسعه زنجیره ارزش، معیارهای اصلی رقابت در بازار جهانی محسوب می‌شوند.

در چنین فضایی، هرگونه تأخیر در نوسازی پالایشگاه‌ها، اجرای طرح‌های ارتقای کیفیت یا توسعه فناوری، می‌تواند فاصله با رقبای منطقه‌ای را بیشتر کند.

فرصتی که نباید از دست برود

تحولات بازار جهانی نشان می‌دهد ارزش واقعی صنعت پالایش، تنها در دوران بحران مشخص می‌شود. زمانی که عرضه فرآورده محدود می‌شود، پالایشگاه‌هایی که از نظر فنی آماده‌تر، از نظر خوراک انعطاف‌پذیرتر و از نظر زیرساختی کارآمدتر هستند، بیشترین منفعت را می‌برند.

برای ایران نیز این شرایط می‌تواند هم یک هشدار باشد و هم یک فرصت.هشدار از آن جهت که اتکا به ظرفیت‌های موجود بدون سرمایه‌گذاری مستمر، به‌تدریج مزیت رقابتی را کاهش خواهد داد. فرصت نیز از این منظر که بازار جهانی همچنان برای فرآورده‌های نفتی باکیفیت تقاضای بالایی دارد و کشورهایی که بتوانند تولید پایدار، استاندارد و اقتصادی داشته باشند، سهم بیشتری از این بازار به دست خواهند آورد.

به قاعده، شاید مهم‌ترین پیام تحولات امروز این باشد که در صنعت انرژی، برنده واقعی کسی نیست که فقط نفت بیشتری تولید می‌کند؛ برنده کسی است که بتواند آن نفت را با بالاترین ارزش افزوده، بیشترین انعطاف و کمترین هزینه به محصولی تبدیل کند که بازار به آن نیاز دارد.

بازار جهانی انرژی وارد دوره‌ای شده که پالایشگاه‌ها دیگر تنها حلقه‌ای میان چاه نفت و جایگاه سوخت نیستند؛ آنها به یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت اقتصادی و امنیت انرژی کشورها تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاری در نوسازی، افزایش بهره‌وری و توسعه صنعت پالایش، نه یک انتخاب اقتصادی، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ جایگاه کشورها در بازار آینده انرژی خواهد بود.