بازی با کارت ونزوئلا و واقعیت بازار ایران

محمدحسین لطف‌الهی: دونالد ترامپ روز شنبه در گفتگو با خبرنگاران از یک تغییر استراتژیک در نقشه انرژی جهان پرده برداشت. او اعلام کرد که هند، به عنوان یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان انرژی در جهان، موافقت کرده است که به جای نفت روسیه و ایران، خرید نفت از ونزوئلا را آغاز کند.
این خبر نشان‌دهنده نقطه عطفی در سیاست خارجی دولت ترامپ است که ترکیبی از فشار تعرفه‌ای، تحریم‌های هدفمند و دیپلماسی تهاجمی را برای بازآرایی جریان نفت در بازارهای جهانی به کار گرفته است.
اهرم فشار تعرفه‌ها و عقب‌نشینی دهلی‌نو
روابط واشنگتن و دهلی‌نو در سال گذشته میلادی تحت تأثیر واردات گسترده نفت ارزان‌قیمت روسیه توسط هند، به شدت تیره شده بود. در ماه اوت، ترامپ در اقدامی بی‌سابقه برای تحت فشار قرار دادن مسکو جهت مذاکرات صلح در اوکراین، تعرفه صادرات کالاهای هندی به ایالات متحده را به ۵۰ درصد افزایش داد.
به نظر می‌رسد این اهرم فشار اقتصادی موثر بوده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در ماه ژانویه سیگنال‌هایی مبنی بر کاهش این تعرفه‌ها ارسال کرد و علت آن را کاهش چشمگیر واردات نفت روسیه توسط هند عنوان نمود. اکنون با جایگزینی ونزوئلا، هند راهی برای تأمین نیازهای خود بدون برانگیختن خشم واشنگتن یافته است.
ونزوئلا؛ منبع جدید انرژی تحت کنترل آمریکا
اعلام این توافق در حالی صورت می‌گیرد که ایالات متحده کنترل بی‌سابقه‌ای بر صنعت نفت ونزوئلا اعمال کرده است. پس از تحولات سیاسی اخیر و برکناری نیکلاس مادورو، ترامپ اعلام کرد که واشنگتن قصد دارد فروش و درآمدهای نفتی کاراکاس را به مدت نامحدود تحت کنترل داشته باشد.
دولت آمریکا اخیراً برخی تحریم‌ها علیه صنعت نفت ونزوئلا را لغو کرد تا مسیر برای شرکت‌های آمریکایی جهت فروش نفت خام این کشور هموار شود؛ اقدامی که نفت ونزوئلا را عملاً به یک «کالای سیاسی» برای چانه‌زنی با متحدان و رقبا تبدیل کرده است.
ضربه به روسیه، تأثیر ناچیز بر ایران
اگرچه ترامپ در سخنان خود به جایگزینی نفت ونزوئلا با نفت «روسیه و ایران» اشاره کرد، اما تحلیل دقیق داده‌های بازار انرژی نشان می‌دهد که این توافق تأثیر معناداری بر اقتصاد ایران نخواهد داشت.
در تحلیل وضعیت صادرات نفت ایران باید به چند نکته کلیدی توجه کرد. نکته اول اینکه هند که زمانی از مشتریان اصلی نفت ایران بود، از زمان بازگشت تحریم‌های یکجانبه آمریکا در سال ۲۰۱۸، خرید نفت از تهران را به طور قابل‌توجهی کاهش داد و عملاً از لیست خریداران عمده خارج شد. علاوه بر این، آمارهای فعلی نشان می‌دهد که بین ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران به مقصد چین ارسال می‌شود. در حال حاضر مشخص نیست که چه سهمی (حتی ناچیز) از نفت ایران راهی هند می‌شود. با توجه به اینکه هند دیگر مشتری استراتژیک نفت ایران محسوب نمی‌شود، جایگزینی نفت ونزوئلا در سبد انرژی هند، تغییری در درآمدهای نفتی تهران ایجاد نخواهد کرد. بنابراین، برخلاف روسیه که بازار بزرگ هند را به عنوان راه تنفس مالی خود می‌دید و اکنون با رقیبی تحت مدیریت واشنگتن روبرو شده است، ایران آسیب چندانی از این تغییر استراتژیک نخواهد دید.
نگاه به آینده و فاکتور چین
نکته چالش‌برانگیز دیگر در اظهارات ترامپ، ادعای او درباره پکن بود. او مدعی شد که چین نیز ممکن است برای خرید نفت ونزوئلا با آمریکا وارد معامله شود.
تحلیلگران معتقدند این حرکت ترامپ، بازگشت به سبک کلاسیک او در استفاده از تعرفه به عنوان سلاح مذاکره است. او با اعمال فشار بر صادرات هند، دهلی‌نو را مجبور به انتخابی سخت میان روسیه و دسترسی به بازار آمریکا کرد. با این حال، موفقیت نهایی این طرح به ثبات داخلی در ونزوئلا و توانایی واشنگتن در مدیریت زنجیره تأمین بستگی دارد.