متان؛ جبهه جدید رقابت در بازار جهانی انرژی

از کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا تغییر قواعد تجارت نفت و گاز؛ چرا کنترل متان به یکی از معیارهای جدید رقابت‌پذیری شرکت‌های انرژی تبدیل شده است؟
به گزارش نفت خبر، بازار جهانی انرژی در حال تجربه تغییری فراتر از رقابت بر سر قیمت نفت و گاز است. در شرایطی که امنیت عرضه، دسترسی به منابع و هزینه تولید همچنان از عوامل تعیین‌کننده تجارت انرژی محسوب می‌شوند، یک متغیر زیست‌محیطی به‌تدریج جایگاه اقتصادی و تجاری مهم‌تری پیدا کرده است: انتشار گاز متان. این گاز که یکی از مهم‌ترین عوامل گرمایش زمین در کوتاه‌مدت به شمار می‌رود، اکنون به موضوعی فراتر از تعهدات اقلیمی تبدیل شده و در حال ورود به معادلات تجارت بین‌المللی سوخت‌های فسیلی است.
اهمیت این تحول از آنجا ناشی می‌شود که خریداران بزرگ انرژی دیگر تنها به قیمت و کیفیت نفت و گاز توجه نمی‌کنند؛ بلکه میزان انتشار متان در فرایند استخراج، فرآورش و انتقال نیز می‌تواند در ارزیابی زنجیره تأمین آنها نقش داشته باشد. به این ترتیب، کنترل نشت متان و شفافیت در اندازه‌گیری انتشار، به‌تدریج به بخشی از مزیت رقابتی تولیدکنندگان انرژی تبدیل می‌شود.
بر اساس گزارش «ردیاب جهانی متان ۲۰۲۶»آژانس بین‌المللی انرژی که در چهارم مه منتشر شد، بخش انرژی شامل نفت، گاز طبیعی، زغال‌سنگ و زیست‌انرژی حدود ۴۰ درصد انتشار متان ناشی از فعالیت‌های انسانی را به خود اختصاص می‌دهد. این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از انتشار متان در صنعت نفت و گاز از طریق فناوری‌های موجود قابل کنترل است؛ موضوعی که کاهش آلایندگی را هم‌زمان به یک ضرورت زیست‌محیطی و فرصت اقتصادی تبدیل می‌کند.
یکی از مهم‌ترین تحولات در این زمینه، مقررات جدید اتحادیه اروپاست. این اتحادیه با تصویب مقررات شماره ۲۰۲۴/۱۷۸۷، چارچوبی را برای کاهش انتشار متان در بخش انرژی و زنجیره تأمین واردات سوخت‌های فسیلی ایجاد کرده است. بر اساس این مقررات، اندازه‌گیری، گزارش‌دهی و راستی‌آزمایی انتشار متان و شناسایی و تعمیر نشت‌ها اهمیت محوری دارد. همچنین محدودیت‌هایی برای تخلیه مستقیم متان و سوزاندن روتین آن در مشعل‌ها در نظر گرفته شده است.
اهمیت این مقررات برای بازار جهانی از آن جهت است که تولیدکنندگان خارج از اتحادیه اروپا نیز برای حفظ دسترسی به بازار این منطقه باید خود را با الزامات مربوط به شفافیت و پایش انتشار تطبیق دهند. در واقع، استانداردهای زیست‌محیطی در حال تبدیل شدن به یکی از ابزارهای جدید تنظیم تجارت انرژی هستند؛ ابزاری که می‌تواند هزینه‌های تولیدکنندگان پرآلاینده را افزایش دهد و برای شرکت‌هایی که فناوری‌های کنترل انتشار را توسعه داده‌اند، مزیت رقابتی ایجاد کند.
با این حال، اجرای این مقررات نیز بدون چالش نبوده است. کمیسیون اروپا در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ پیشنهاد کرد اجرای بخشی از الزامات گزارش‌دهی مرتبط با واردات نفت، گاز و زغال‌سنگ یک سال به تعویق بیفتد. این پیشنهاد در واکنش به نگرانی‌های امنیت عرضه و اختلالات بازار انرژی مطرح شد. پارلمان اروپا نیز در ۲۲ اکتبر اصلاحاتی درباره مهلت اجرای این الزامات پیشنهاد کرد و پرونده را برای مذاکرات بیشتر ارجاع داد. بنابراین، زمان‌بندی نهایی اجرای تعهدات وارداتی همچنان در حال مذاکره است؛ اما اصل حرکت به سمت شفافیت انتشار متان تغییر نکرده است.
این تحولات برای ایران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس گزارش منطقه‌ای آژانس بین‌المللی انرژی، بخش سوخت‌های فسیلی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ میلیون تن متان منتشر کرده که تقریباً تمام آن به فعالیت‌های نفت و گاز مربوط بوده است. در همین گزارش، شدت انتشار متان در فعالیت‌های بالادستی نفت و گاز ایران، لیبی و الجزایر سه تا پنج برابر عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی برآورد شده است.
همچنین ماهواره‌ها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۳۰ رویداد انتشار قابل شناسایی مرتبط با فعالیت‌های نفت و گاز در ایران ثبت کرده‌اند. این آمار نشان می‌دهد مسئله انتشار متان در صنعت نفت ایران صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی نیست، بلکه به یکی از شاخص‌های مهم بهره‌وری و رقابت‌پذیری این صنعت تبدیل شده است.
نکته مهم آن است که بخش قابل‌توجهی از این انتشارها به سوزاندن گازهای همراه نفت و نشت از تجهیزات و تأسیسات مربوط می‌شود. گازهایی که در صورت جمع‌آوری، فرآورش و انتقال می‌توانند به خوراک پتروشیمی، سوخت نیروگاه‌ها یا منبع درآمد صادراتی تبدیل شوند. به بیان دیگر، بخشی از متانی که امروز به جو وارد می‌شود، در واقع منابع انرژی و درآمدی است که امکان بهره‌برداری اقتصادی از آن وجود دارد.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ۲۰۲۶ خود برآورد کرده است که با استفاده از فناوری‌های موجود، امکان کاهش حدود ۸۰ درصدی انتشار متان در بخش سوخت‌های فسیلی خاورمیانه و شمال آفریقا وجود دارد. این نهاد همچنین تخمین می‌زند حدود ۶۰ درصد از این کاهش انتشار را می‌توان بدون تحمیل هزینه خالص به تولیدکنندگان محقق کرد. البته تحریم‌ها و محدودیت دسترسی به تجهیزات تخصصی، یکی از موانع مهم اجرای این برنامه‌ها در ایران است.
رقابت آینده؛ نفت ارزان‌تر یا نفت پاک‌تر؟
در سطح جهانی، حرکت به سمت اندازه‌گیری و گواهی‌سازی انتشار متان می‌تواند به شکل‌گیری بازاری متفاوت برای نفت و گاز منجر شود؛ بازاری که در آن منشأ تولید، شدت انتشار و میزان شفافیت اطلاعات زیست‌محیطی در کنار قیمت و کیفیت محصول اهمیت پیدا می‌کند.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش خود تأکید کرده است که اعمال استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر برای واردات نفت و گاز از سوی اتحادیه اروپا، ژاپن، کره جنوبی، چین و بریتانیا می‌تواند انتشار متان بالادستی مرتبط با این تجارت را حدود ۲۰ درصد کاهش دهد؛ معادل بیش از ۱۲ میلیون تن متان. همچنین کاهش فلرینگ و نشت گاز در کشورهای صادرکننده می‌تواند بیش از ۲۵ میلیارد مترمکعب گاز اضافی در اختیار بازارهای واردکننده قرار دهد.
در همین راستا، گزارش اکتبر ۲۰۲۶ برنامه مشارکت نفت و گاز متان (OGMP 2.0) سازمان ملل نیز بر اهمیت عبور از برآوردهای عمومی و حرکت به سمت اندازه‌گیری واقعی و گزارش‌دهی دقیق تأکید دارد. این برنامه در گزارش جدید خود عملکرد ۱۶۳ شرکت فعال در ۹۰ کشور را بررسی کرده که مجموعاً ۴۳ درصد تولید جهانی نفت و گاز را نمایندگی می‌کنند.
در چنین شرایطی، آینده رقابت در بازار انرژی صرفاً به میزان ذخایر هیدروکربوری یا ظرفیت تولید کشورها وابسته نخواهد بود. توانایی کنترل نشت متان، جمع‌آوری گازهای همراه، ارائه داده‌های معتبر و انطباق با استانداردهای بین‌المللی نیز به بخشی از معیارهای حضور در بازارهای بزرگ تبدیل می‌شود. برای ایران نیز این تحول می‌تواند هم یک تهدید تجاری و هم فرصتی اقتصادی باشد؛ تهدیدی از جهت افزایش الزامات زیست‌محیطی در تجارت جهانی و فرصتی از منظر تبدیل گازهای تلف‌شده به منابع قابل فروش و افزایش بهره‌وری صنعت نفت.