جنگ ایران نقشه مسیرهای تجارت جهانی نفت را بازنویسی کرد

با سقوط آزاد حجم عبور نفت از تنگه هرمز، صادرکنندگان خاورمیانه به سمت مسیرهای جایگزین شتافته و واردکنندگان آسیایی به منابع دورتر روی آورده‌اند و این تغییرات ساختاری و برگشت‌ناپذیر بازار جهانی انرژی را چندپاره و نفت را برای همیشه گران‌تر خواهد کرد.

همزمان با تداوم درگیری‌ها در خاورمیانه و تیره شدن چشم‌انداز بازار، قیمت نفت در آستانه ثبت یک رشد هفتگی دیگر قرار دارد. در این میان صادرکنندگان نفت منطقه در تلاش برای تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی خود به سر می‌برند و در سوی دیگر واردکنندگان نیز برای یافتن تامین‌کنندگان جدید تقلا می‌کنند. بازار نفت در حال تجربه دگردیسی عمیقی است که به احتمال زیاد بازگشت‌ناپذیر خواهد بود.

افول موقت یا دائم هرمز؟

تنگه هرمز یکی از بزرگ‌ترین شریان‌های صادرات نفت خام و گاز مایع در جهان به شمار می‌رود. پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، این تنگه روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت صادراتی کشورهای حاشیه خلیج فارس را از خود عبور می‌داد. اما اکنون جریان روزانه نفت از این گلوگاه بین ۶ تا ۸ میلیون بشکه تخمین زده می‌شود. وضعیت در بخش گاز طبیعی مایع به مراتب وخیم‌تر است و قطر به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده منطقه، پس از آسیب دیدن تاسیسات راس لفان در جریان حملات تلافی‌جویانه ایران، با وضعیت قوه قهریه و شرایط اضطراری مواجه شده و برای صادرات گاز خود با چالش‌های جدی روبه‌رو است.

در این بحبوحه عربستان سعودی به سرعت از مسیر جایگزین یعنی تنگه باب‌المندب در آن سوی شبه‌جزیره عربستان بهره برده است. ریاض با معکوس کردن جریان خط لوله شرق به غرب خود، نفت را به جای هرمز به سمت بندر ینبع در دریای سرخ هدایت کرد. با این حال این تغییر مسیر بدون هزینه نبوده است چرا که ظرفیت فراوری و بارگیری در بندر ینبع با پایانه‌های غول‌پیکر خلیج فارس قابل قیاس به نظر نمی‌رسد.

امارات متحده عربی نیز جریان صادرات خود را به بندر فجیره که خارج از تنگه هرمز قرار دارد و آسیب‌پذیری کمتری نسبت به حملات دارد تغییر مسیر داد اما با مشکل مشابه محدودیت ظرفیت مواجه شد. شرکت ملی نفت ابوظبی یا همان ادنوک در نظر دارد ظرفیت خط لوله‌ای که نفت خام را به فجیره می‌رساند دو برابر کند اما طبق برنامه‌های رسمی، این پروژه دست‌کم تا سال آینده زمان خواهد برد.

در واقع هر کشور صادرکننده‌ای که مسیر جایگزینی در اختیار دارد، در حال بهره‌برداری از آن است و در غیر این صورت برای ساخت زیرساخت‌های جدید برنامه‌ریزی می‌کند. این روند به طور قطع کانال‌های صادرات منطقه‌ای را بازطراحی خواهد کرد و این ظرفیت را دارد که تنگه هرمز در بلندمدت اهمیت راهبردی پیشین خود را از دست بدهد.

صورت‌حساب‌های نجومی ۳۳۰ میلیارد دلاری برای واردکنندگان

واردکنندگان نیز ناگزیر به تطبیق خود با این شرایط جدید شده‌اند. گزارش ماه گذشته موسسه فنلاندی سی‌آرئی‌ای نشان می‌دهد که مجموع صورت‌حساب جهانی واردات انرژی در بازه شش‌ماهه بین مارس تا اوت، ۳۳۰ میلیارد دلار فراتر از پیش‌بینی‌ها بوده است. به عبارت دیگر جنگ میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران باعث افزایش قیمت نفت و گاز شده و این هزینه نجومی را به خریداران تحمیل کرده است. روند صعودی قیمت‌ها در حالی ادامه دارد که معامله‌گران بازار نیز به این نتیجه رسیده‌اند که پست‌های دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نمی‌تواند مسیر جنگ را تغییر دهد.

در حال حاضر نفت برنت و وست تگزاس اینترمدیت هر دو بالای ۹۰ دلار در هر بشکه معامله می‌شوند. حتی اگر قیمت‌ها در روزها و هفته‌های آینده افت کنند، به احتمال زیاد شدت این کاهش مانند سه ماه پیش نخواهد بود که بازار تنها با یک پست در شبکه‌های اجتماعی نوسان می‌کرد. این به طور دقیق همان اثر تغییر ساختار بازارهای نفت محسوب می‌شود، تغییری که بهای خاص خود را دارد.

شوک به آسیا و چندپارگی بازار جهانی انرژی

کشورهای آسیایی واردکننده انرژی به دلیل مزیت‌های جغرافیایی و قیمت‌های مناسب، مشتریان سنتی و بزرگ نفت و گاز خاورمیانه بودند. اکنون که این واردکنندگان مجبور به جستجوی منابع جایگزین شده‌اند باید بهای به مراتب بیشتری بپردازند زیرا فاصله جغرافیایی این جایگزین‌ها طولانی‌تر است و نفتکش‌ها برای رسیدن به مقصد به زمان بسیار بیشتری و گاهی چندین برابر نیاز دارند.

ژاپن یک نمونه بارز در این زمینه است. پیش از آغاز جنگ این کشور فاقد منابع طبیعی برای تامین نزدیک به تمام نفت خام حیاتی خود به خاورمیانه متکی بود. پس از شروع درگیری‌ها دولت ژاپن به سرعت برای تضمین تامین‌کنندگان جایگزین وارد عمل شد که شامل ایالات متحده، کانادا، تولیدکنندگان آفریقایی و جمهوری آذربایجان می‌شود. تاوان این تغییر راهبرد، ثبت رکورد بی‌سابقه ۷۶.۳۹ میلیارد دلار برای صورت‌حساب واردات انرژی تنها در ماه ژوئیه بود، رقمی که با افزایش اتکا به تامین‌کنندگان دورتر به احتمال زیاد در آمارهای ماه اوت شکسته خواهد شد.

این وضعیت تنها مختص ژاپن نمی‌شود. همه کشورهای واردکننده انرژی در اروپا نیز به طور دقیق در موقعیت مشابهی قرار دارند، به ویژه آنکه تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه انرژی روسیه درد مضاعفی برای این قاره ایجاد کرده است. در مقابل چین و هند با رضایت کامل واردات نفت خام از مسکو را افزایش داده‌اند تا خلأ نفت از دسترس خارج‌شده خاورمیانه را پر کنند.

بازار جهانی نفت و گاز در حال تغییر و به تعبیر برخی تحلیلگران در حال چندپاره شدن است. هنوز مشخص نیست که آیا این دگردیسی کامل خواهد شد یا خیر چرا که تکمیل این روند مستلزم تداوم طولانی‌مدت اختلالات در تنگه هرمز است. تنها نقطه روشن این ماجرا شکل‌گیری یک شبکه جهانی صادرات نفت خواهد بود که وابستگی کمتری به چند آبراه حیاتی و آسیب‌پذیر دارد اما در مقابل شبکه‌ای خواهد بود که نفت را با قیمتی گران‌تر به دست مصرف‌کننده می‌رساند.