آیا پتروشیمی آخرین موتور رشد تقاضای نفت است؟

سال‌ها موتور اصلی رشد تقاضای نفت، خودروها، کامیون‌ها و حمل‌ونقل بودند، اما اکنون این معادله در حال تغییر است. گسترش خودروهای برقی، بهبود بهره‌وری سوخت، توسعه حمل‌ونقل ریلی و سیاست‌های کاهش انتشار کربن، رشد مصرف سوخت‌های فسیلی در بخش حمل‌ونقل را به‌طور محسوسی کند کرده است. در چنین شرایطی، این پرسش بیش از هر زمان دیگری مطرح می‌شود که اگر بنزین و گازوئیل دیگر پیشران اصلی بازار نفت نباشند، چه بخشی جای آنها را خواهد گرفت؟

به گزارش نفت خبر- جدیدترین ارزیابی‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد پاسخ این سؤال در یک صنعت نهفته است، پتروشیمی.

 بر اساس چشم‌انداز میان‌مدت بازار نفت، از سال ۲۰۲۶ به بعد، صنایع پتروشیمی به مهم‌ترین منبع رشد تقاضای جهانی نفت تبدیل خواهند شد؛ زیرا در حالی که مصرف نفت در حمل‌ونقل به سمت ثبات یا حتی کاهش حرکت می‌کند، نیاز به خوراک پتروشیمی همچنان رو به افزایش است. 

این تغییر، بیش از آنکه ناشی از افزایش مصرف سوخت باشد، نتیجه رشد تقاضا برای محصولاتی است که تقریباً همه صنایع به آنها وابسته‌اند، از پلاستیک‌های مهندسی و الیاف مصنوعی گرفته تا بسته‌بندی، تجهیزات پزشکی، قطعات خودرو، لوازم الکترونیکی و مواد شیمیایی. به بیان دیگر، نفت بیش از گذشته از یک سوخت به یک ماده اولیه صنعتی تبدیل می‌شود.

برآوردهای IEA نشان می‌دهد تا سال ۲۰۳۰ تولید پلیمرها و الیاف مصنوعی به حدود ۱۸.۴ میلیون بشکه در روز خوراک نفت نیاز خواهد داشت؛ یعنی بیش از یک بشکه از هر شش بشکه نفت مصرفی جهان به طور مستقیم وارد زنجیره پتروشیمی خواهد شد. همزمان، تقاضای نفت برای مصارف سوختی ممکن است از حدود سال ۲۰۲۷ به اوج خود برسد و پس از آن روندی نزولی پیدا کند. 

نقشه سرمایه‌گذاری جهانی نیز همین روند را تأیید می‌کند. چین همچنان با توسعه مجتمع‌های عظیم پتروشیمی، بزرگ‌ترین محرک رشد مصرف خوراک‌هایی مانند نفتا، اتان و LPG است. طبق گزارش IEA، تقریباً تمام رشد مصرف نفت چین در سال‌های اخیر ناشی از افزایش مصرف خوراک پتروشیمی بوده و نه رشد مصرف بنزین یا گازوئیل. در مقابل، توسعه سریع خودروهای برقی باعث شده تقاضای سوخت در حمل‌ونقل چین بسیار کمتر از گذشته رشد کند.

در آمریکا نیز وفور گاز طبیعی و مایعات گازی (NGL) مزیت رقابتی بزرگی برای صنعت پتروشیمی ایجاد کرده است. تولیدکنندگان آمریکایی با تکیه بر اتان ارزان، ظرفیت تولید پلیمرها را افزایش داده‌اند و بخش مهمی از رشد مصرف نفت این کشور نیز از همین مسیر تأمین می‌شود.

تا یک دهه پیش تصور می‌شد افزایش تعداد خودروها به معنای رشد دائمی تقاضای نفت است، اما اکنون خودروهای برقی، هیبریدی، استانداردهای سخت‌گیرانه مصرف سوخت و توسعه سوخت‌های زیستی، این روند را تغییر داده‌اند.

IEA گزارش می‌دهد در بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته، مصرف نفت هنوز پایین‌تر از سطح پیش از همه‌گیری کرونا قرار دارد و رشد تقاضا عمدتاً به خوراک پتروشیمی محدود شده است. حتی در چین، با وجود رشد اقتصادی قابل توجه، افزایش فروش خودروهای برقی بخش بزرگی از تقاضای بالقوه بنزین را حذف کرده است. 

با وجود این چشم‌انداز، صنعت پتروشیمی نیز بدون چالش نیست. کندی اقتصاد جهانی، جنگ‌های تجاری، مازاد ظرفیت در برخی بازارها و فشارهای زیست‌محیطی بر مصرف پلاستیک می‌توانند سرعت رشد این صنعت را کاهش دهند. گزارش IEA نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵، تقاضای خوراک‌های پتروشیمی به دلیل اختلالات تجاری و کاهش صادرات برخی محصولات شیمیایی، کمتر از انتظار رشد کرد.

 از سوی دیگر، توسعه بازیافت پلاستیک، اقتصاد چرخشی و مقررات محدودکننده مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف، در بلندمدت می‌تواند بخشی از تقاضای مواد اولیه نفتی را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین اگرچه پتروشیمی مهم‌ترین موتور رشد تقاضای نفت محسوب می‌شود، اما این موتور نیز بدون ریسک نیست.

این تحول یک پیام روشن برای کشورهای صادرکننده نفت دارد، آینده بازار نفت بیش از گذشته به صنایع پتروشیمی گره خورده است، نه صرفاً صادرات نفت خام. در دنیایی که رشد مصرف سوخت‌های حمل‌ونقل کند می‌شود، کشورهایی موفق خواهند بود که بتوانند نفت و گاز خود را به محصولات شیمیایی و پلیمری با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کنند.

برای کشورهایی مانند ایران که به ذخایر عظیم نفت و گاز دسترسی دارند، توسعه زنجیره پتروشیمی دیگر تنها یک گزینه صنعتی نیست، بلکه بخشی از راهبرد حفظ جایگاه در بازار جهانی انرژی به شمار می‌رود. ارزش‌آفرینی آینده، بیش از آنکه در فروش هر بشکه نفت خام باشد، در تبدیل آن به محصولاتی خواهد بود که حتی در دوران گذار انرژی نیز همچنان تقاضای جهانی خود را حفظ می‌کنند.