گار،متانول، پلیمرها و خوراک‌های پتروشیمی در شوک جدید

فرزین سوادکوهی

وزیر خزانه‌داری آمریکا جزئیات آنچه «بزرگ‌ترین حمله مالی تاریخ علیه یک دشمن» نامیده را رونمایی می‌کند و شرکای تجاری ایران را نیز هدف قرار می‌دهد. در مقابل، مقامات ارشد تهران تهدید کرده‌اند اگر این فشار ادامه یابد، حتی یک قطره نفت از تنگه هرمز یا کل خلیج فارس صادر نخواهد شد. قیمت نفت پس از رشد هفته گذشته اندکی عقب نشست، اما حالا نگرانی اصلی بازار فراتر از نفت خام است چون تداوم اختلال می‌تواند جریان گاز، متانول، پلیمرها و خوراک‌های پتروشیمی را نیز با شوک تازه‌ای روبه‌رو کند. این رویارویی، پیامدهای مستقیمی برای تراز ارزی صنعت پتروشیمی ایران و صنایع پایین‌دستی وابسته به آن به همراه دارد.

گزارش‌های تازه رویترز و بلومبرگ نشان می دهد بازار انرژی جهان در آغاز هفته با ترکیبی از انتظار و احتیاط روبه‌رو شده. اعلام بسته تحریمی جدید آمریکا که به "روز دی اقتصادی" تعبیر شده، همزمان با تهدید صریح ایران به توقف کامل صادرات نفت از خلیج فارس، فضای معاملات را متشنج کرده است. برنت که هفته گذشته بیش از ۵ درصد رشد کرده بود، حدود یک درصد عقب‌نشینی کرد و در محدوده ۹۳ دلار قرار گرفت. این نوسان ظاهراً محدود، اما نشان‌دهنده آن است که بازار هر سیگنال تازه‌ای از تشدید تنش را با دقت قیمت‌گذاری می‌کند؛ تنشی که حالا از عرصه نظامی به حوزه اقتصادی و تجاری کشیده شده و مستقیماً زنجیره نفت، گاز و پتروشیمی را هدف گرفته است.

تنگه هرمز که پیش از درگیری‌ها نزدیک به یک‌پنجم نفت جهان را عبور می‌داد، ماه‌هاست خاصیت قبلی خود را از دست داده. اطلاعات منتشر شده ردیابی ها نشان می‌دهد عبور کشتی‌های کالایی همچنان بسیار کمتر از سطح پیش از جنگ است و بخش قابل‌توجهی از تولید کشورهای حاشیه خلیج فارس متوقف مانده. تهدید تازه ایران به قطع کامل صادرات، این وضعیت را به سطح بحرانی‌تری می‌برد. اگر این تهدید عملی شود، نه فقط صادرات خود ایران که عملاً به نزدیک صفر رسیده، بلکه جریان نفت همسایگان نیز می‌تواند مختل شود. بازار این احتمال را جدی گرفته و حق بیمه ریسک را دوباره در قیمت‌ها لحاظ کرده است.

برای ایران، این رویارویی معنای دوگانه‌ای دارد. کاهش شدید صادرات نفت در ماه‌های اخیر درآمد ارزی را تحت فشار قرار داده و مدیریت تراز پرداخت‌ها را دشوار کرده است. در عین حال، تهدید به قطع کامل جریان خلیج فارس اهرم فشاری است که تهران امیدوار است با آن شرکای تجاری آمریکا را به تجدیدنظر وادارد. اما تجربه ماه‌های گذشته نشان داده بازار به سرعت مسیرهای جایگزین را جست‌وجو می‌کند و هرگونه قطع طولانی‌مدت، سهم بازار ایران را بیش از پیش به رقبای دیگر واگذار خواهد کرد. تولیدکنندگان آمریکایی و برخی صادرکنندگان خارج از منطقه، از این فضا برای افزایش حضور خود در بازار آسیا بهره برده‌اند.

حوزه گاز طبیعی و ال‌ان‌جی نیز از این تنش بی‌تأثیر نمانده است. قطر به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان ال‌ان‌جی جهان، مسیرهای صادراتی‌اش تا حدی تحت تأثیر محدودیت‌های تنگه هرمز قرار گرفته و حجم محموله‌ها نسبت به سطح عادی کاهش یافته است. هرچند گاز نسبت به نفت خام وابستگی کمتری به این آبراه دارد، اما افزایش حق بیمه حمل، تأخیر در تحویل و نگرانی خریداران آسیایی می‌تواند قیمت‌ها را در بازار اسپات و فوریتی بالا ببرد. برای ایران که بخش عمده تولید گازش به مصرف داخلی، تزریق به میادین نفتی و تأمین خوراک پتروشیمی اختصاص دارد، تأثیر مستقیم صادراتی کمتر است. با این حال، اختلال در بازار منطقه‌ای فرصت‌های محدود صادرات گاز و میعانات را نیز محدودتر می‌کند و فشار بر منابع داخلی را افزایش می‌دهد.

پتروشیمی؛ حلقه آسیب‌پذیر و پیامدهای ارزی

تأثیر این تحولات بر صنعت پتروشیمی عمیق‌تر و ماندگارتر به نظر می‌رسد. حدود یک‌چهارم صادرات جهانی پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن از منطقه خلیج فارس تأمین می‌شود و اختلال در عبور کشتی‌ها، عرضه متانول، اوره و اتیلن‌گلیکول را نیز مختل کرده است. قیمت‌های اسپات پلیمرها در بازارهای آسیایی طی هفته‌های اخیر افزایش قابل‌توجهی داشته و تولیدکنندگان کره‌ای ناچار به کاهش ظرفیت برخی واحدهای اتیلن شده‌اند. کمبود نفتا به‌عنوان خوراک اصلی بسیاری از کراکرهای آسیایی، حاشیه سود واحدها را تحت فشار قرار داده است.

برای ایران، پتروشیمی سال‌ها نقش ضربه‌گیر ارزی را در برابر کاهش درآمدهای نفتی ایفا می‌کرد. متانول، اوره و پلیمرها بخش مهمی از صادرات غیرنفتی را تشکیل می‌دادند و ارز حاصل از آن‌ها نه فقط به خزانه کمک می‌کرد، بلکه بخشی از نیاز مجتمع‌ها برای واردات کاتالیست، قطعات و خوراک‌های خاص را نیز پوشش می‌داد.

اکنون با تشدید محدودیت‌های دریایی و تهدید به قطع کامل جریان خلیج فارس، این منبع درآمد در معرض خطر جدی قرار گرفته است. کاهش صادرات پتروشیمی مستقیماً تراز ارزی صنعت را تحت فشار می‌گذارد. واحدهایی که پیش از این بخشی از درآمد صادراتی را صرف نگهداری ظرفیت و توسعه می‌کردند، اکنون با محدودیت دسترسی به ارز روبه‌رو شده‌اند. این وضعیت می‌تواند در میان‌مدت به کاهش نرخ بهره‌برداری، تأخیر در تعمیرات اساسی و افت کیفیت تولید منجر شود.

پیامد این اختلال‌ها بر صنایع پایین‌دستی داخلی ملموس‌تر است. تولیدکنندگان بسته‌بندی غذایی و دارویی، لوله‌های پلی‌اتیلن، الیاف مصنوعی، مواد شوینده و قطعات خودرو که به گریدهای خاص پلیمری وابسته‌اند، با افزایش هزینه تمام‌شده و احتمال کمبود عرضه مواجه شده‌اند. در شرایط عادی، بخشی از تولید مجتمع‌های پتروشیمی به بازار داخل اختصاص می‌یافت و مازاد صادر می‌شد. حالا با محدودیت صادرات، منطق تخصیص تغییر کرده، اما افزایش قیمت‌های جهانی و محدودیت دسترسی، هزینه تولید را بالا برده است.

این افزایش هزینه در نهایت به قیمت کالاهای نهایی منتقل می‌شود و در شرایط تورمی موجود، فشار بر خانوارها و واحدهای کوچک و متوسط را تشدید می‌کند. بسیاری از این واحدها سرمایه در گردش محدودی دارند و توان خرید نقدی مواد اولیه با قیمت‌های بالاتر را ندارند. نتیجه می‌تواند کاهش ظرفیت تولید، افت اشتغال و افزایش وابستگی به واردات کالاهای ساخته‌شده باشد؛ دقیقاً خلاف هدفی که توسعه پتروشیمی در دو دهه گذشته دنبال می‌کرد. صنایع پایین‌دستی ایران بیش از آنچه تصور می‌شد به ثبات صادرات بالادستی وابسته شده‌اند و اختلال در این حلقه، کل زنجیره ارزش را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

رقبای منطقه‌ای ایران تلاش می‌کنند با استفاده از مسیرهای جایگزین و ترمینال‌های خارج از تنگه هرمز، بخشی از صادرات خود را حفظ کنند. عربستان و امارات با وجود اختلالات، توانسته‌اند بخشی از محموله‌ها را از مسیرهای دیگر ارسال کنند. تولیدکنندگان آمریکایی که از خوراک اتان ارزان بهره می‌برند، حاشیه سود بالاتری به دست آورده‌اند و بخشی از تقاضای آسیا را جذب کرده‌اند. این جابه‌جایی سهم بازار، حتی در صورت گشایش تدریجی مسیرها، به‌راحتی قابل بازگشت نیست و بازپس‌گیری آن نیازمند تخفیف‌های عمیق و تضمین‌های بلندمدت خواهد بود.

تهدید متقابل آمریکا و ایران، بازار را در وضعیتی قرار داده که هر پیشرفت یا شکست دیپلماتیک می‌تواند قیمت‌ها را به سرعت جابه‌جا کند. تحلیلگران هشدار داده‌اند تداوم اختلال می‌تواند برنت را به سطوح بالاتر از ۱۱۰ دلار برساند، در حالی که هر نشانه گشایش، فشار فروش ایجاد می‌کند. برای ایران، این دوره آزمون سختی است.حفظ ظرفیت تولید برای روزهای پس از تنش، مدیریت منابع ارزی محدود، اولویت‌بندی تخصیص مواد اولیه به صنایع استراتژیک پایین‌دستی و جلوگیری از آسیب عمیق‌تر به زنجیره ارزش مفهوم حقیقی همین امتحان بزرگ و دشوار است.

صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایران بیش از هر زمان دیگری نشان داده سرنوشتش به ثبات یک آبراه باریک و معادلات قدرت گره خورده. رویارویی تازه اقتصادی این وابستگی را آشکارتر کرده و هزینه تداوم بن‌بست را برای همه طرف‌ها افزایش داده است. بازار منتظر جزئیات تحریم‌های جدید و واکنش عملی تهران است؛ واکنشی که می‌تواند مسیر هفته‌ها و ماه‌های آینده انرژی جهان و به‌ویژه جایگاه ایران در زنجیره پتروشیمی را تعیین کند.