چین نفت خام بیشتری وارد می‌کند، اما سوخت کمتری صادر می‌کند؛ چرا؟

مسعود دشتی درخشان،  کارشناس ارشد امور بین الملل و تحلیلگر حوزه انرژی:  آمار تجارت نفتی چین در اکتبر ۲۰۲۶ تصویری دوگانه از وضعیت این کشور در بازار جهانی انرژی ارائه می‌دهد؛ از یک‌سو واردات نفت خام افزایش یافته و به بالاترین سطح خود در هفت ماه گذشته رسیده است و از سوی دیگر، صادرات فرآورده‌های نفتی با افتی قابل‌توجه روبه‌رو شده است. این هم‌زمانی در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد، اما در واقع بازتاب تغییری عمیق‌تر در اولویت‌های سیاست انرژی پکن است؛ تغییری که در آن، تأمین امنیت داخلی بر حضور فعال‌تر در بازار صادراتی فرآورده‌ها تقدم پیدا کرده است.
بر اساس آمار گمرک چین که در ۱۰ نوامبر منتشر شد، واردات نفت خام این کشور در اکتبر به ۴۱٫۹۴ میلیون تن، معادل ۹٫۸۸ میلیون بشکه در روز، رسید. این بالاترین میزان از ماه مارس و ۹٫۴ درصد بیشتر از سپتامبر بود. با این حال، افزایش واردات نفت خام به معنای افزایش عرضه فرآورده‌های نفتی به بازار جهانی نبود.
در همین دوره، صادرات ناخالص فرآورده‌های نفتی چین از ۷٫۱۶ میلیون تن در سپتامبر به ۵٫۱۸ میلیون تن در اکتبر کاهش یافت؛ افتی در حدود ۲۸ درصد. هم‌زمان، واردات فرآورده‌ها از ۱٫۸۵ به ۳٫۱۵ میلیون تن افزایش پیدا کرد. حاصل این دو روند، کاهش خالص صادرات فرآورده‌های نفتی از حدود ۵٫۳۱ به ۲٫۰۳ میلیون تن بود؛ یعنی افتی نزدیک به ۶۲ درصد در فاصله یک ماه.
بنابراین، مسئله صرفاً افزایش یا کاهش واردات نفت چین نیست. پرسش مهم‌تر این است که چرا افزایش جریان نفت خام به این کشور، به افزایش متناسب تولید و صادرات فرآورده‌ها منجر نشده است؟
امنیت عرضه؛ اولویت نخست پکن
برای درک این تحول باید به شرایطی بازگشت که از مارس ۲۰۲۶ بر بازار انرژی منطقه سایه انداخت. اختلال در جریان نفت خاورمیانه در پی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و بسته‌شدن عملی تنگه هرمز، مسیرهای تأمین نفت چین را با محدودیت جدی روبه‌رو کرد و واردات این کشور به‌شدت کاهش یافت.
واکنش پکن به این وضعیت صرفاً تلاش برای جایگزینی منابع تأمین نبود. دولت چین هم‌زمان سیاست صادرات فرآورده‌های نفتی را نیز محدود کرد تا در شرایط نااطمینانی بازار، عرضه داخلی با اختلال مواجه نشود. در این چارچوب، صدور مجوزهای صادراتی به‌صورت ماهانه مورد بازبینی قرار گرفت و میزان صادرات عملاً به یکی از ابزارهای مدیریت امنیت انرژی تبدیل شد.
تحولات اکتبر نمونه روشنی از این رویکرد بود. چین در آغاز تعطیلات ملی اول اکتبر، مجوز صادرات سوخت به مقاصدی خارج از هنگ‌کنگ و ماکائو صادر نکرد. در همین دوره، پتروچاینا نیز چند محموله بنزین و سوخت جت را لغو کرد.
در ۹ اکتبر، مجوز صادرات حدود ۳٫۷ میلیون تن بنزین، گازوئیل و سوخت جت صادر شد؛ رقمی که از بیش از ۴ میلیون تن مورد انتظار برای سپتامبر کمتر بود. نتیجه این محدودیت‌ها در آمار صادرات نیز منعکس شد. صادرات گازوئیل چین از حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز در سپتامبر به ۳۱۸ هزار بشکه در روز در اکتبر کاهش یافت.
این ارقام نشان می‌دهند که سیاست صادراتی چین را نمی‌توان صرفاً بر اساس جذابیت قیمت‌های جهانی یا میزان تولید پالایشگاه‌ها توضیح داد. در شرایط فعلی، تصمیم پکن درباره اینکه چه میزان سوخت از کشور خارج شود، به همان اندازه و شاید بیش از شرایط اقتصادی بازار اهمیت دارد.
افزایش واردات نفت خام؛ نشانه بازگشت تقاضا نیست
افزایش واردات نفت خام چین در اکتبر ممکن است در نگاه نخست نشانه‌ای از احیای تقاضا یا بازگشت فعالیت پالایشگاهی به سطح پیشین تلقی شود. اما مقایسه سالانه تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد.
واردات نفت خام چین در اکتبر همچنان ۱۳٫۳ درصد کمتر از اکتبر ۲۰۲۵ بود. مجموع واردات این کشور در ده ماه نخست سال نیز نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۵٫۱ درصد کاهش داشت. بنابراین، افزایش ماهانه اکتبر را نباید به‌تنهایی نشانه تغییر روند واردات یا بازگشت کامل تقاضا دانست.
از سوی دیگر، پالایشگاه‌های چین با کمتر از ۸۰ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کنند و برای صادرات محصولات تولیدی نیز به دریافت سهمیه و مجوزهای دولتی نیاز دارند. در چنین شرایطی، افزایش واردات نفت خام لزوماً به معنای افزایش تولید فرآورده یا عرضه بیشتر به بازارهای خارجی نیست.
به ارزیابی کپلر، سطح موجودی فرآورده‌های نفتی و ابهام در برنامه صادراتی، از عوامل اصلی تعیین‌کننده میزان خوراک پالایشگاه‌های چین هستند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که شرایط بازار منطقه‌ای را نیز در نظر بگیریم.
حاشیه سود پالایش گازوئیل در سنگاپور به ۶۰٫۴۶ دلار رسیده است؛ رقمی که حدود سه برابر سطح پیش از جنگ است. در شرایط عادی، چنین حاشیه سودی می‌تواند انگیزه پالایشگاه‌ها برای افزایش تولید و صادرات را تقویت کند. اما در چین، وجود محدودیت‌های صادراتی مانع از آن می‌شود که جذابیت اقتصادی بازار به‌طور مستقیم به افزایش عرضه صادراتی تبدیل شود.
به بیان دیگر، تصمیم درباره تولید و صادرات فرآورده‌ها در چین تنها تابع قیمت و حاشیه سود نیست؛ سیاست‌گذاری دولتی نیز تعیین می‌کند که ظرفیت پالایشی کشور تا چه اندازه در خدمت بازار داخلی یا بازارهای خارجی قرار گیرد.
موجودی نفت خام؛ بازسازی ذخایر در کنار کاهش برداشت
تحولات موجودی نفت خام نیز بخش دیگری از این تصویر را روشن می‌کند. برآورد کپلر بر اساس تراز عرضه و تقاضا، از افزایش حدود ۶ میلیون بشکه‌ای موجودی نفت خام چین حکایت دارد. در مقابل، داده‌های ماهواره‌ای کپلر و ووتکسا از برداشت به‌ترتیب ۷ و ۱۲ میلیون بشکه‌ای از مخازن خشکی خبر می‌دهند.
این ارقام در نگاه نخست متناقض به نظر می‌رسند، اما تفاوت در روش اندازه‌گیری و دامنه داده‌ها می‌تواند بخشی از این اختلاف را توضیح دهد. برآورد مبتنی بر تراز عرضه و تقاضا، تصویری کلی از تغییر موجودی ارائه می‌کند، در حالی که داده‌های ماهواره‌ای بر تغییرات قابل مشاهده در مخازن خشکی متمرکز هستند.
در عین حال، داده‌های مربوط به مخازن خشکی نشان می‌دهند که میزان برداشت در اکتبر به حدود ۴۷ میلیون بشکه رسیده است؛ در حالی که این رقم در سپتامبر حدود ۵۷ میلیون بشکه بود. بنابراین، با وجود ادامه برداشت از ذخایر، سرعت تخلیه مخازن نسبت به ماه قبل کاهش یافته است.
در مجموع، بخشی از نفت خام وارداتی چین می‌تواند به‌جای ورود فوری به چرخه پالایش، صرف بازسازی ذخایر شود. این عامل نیز توضیح می‌دهد که چرا افزایش واردات نفت خام الزاماً در همان ماه به افزایش تولید فرآورده‌های نفتی منجر نمی‌شود.
افت ماهانه صادرات در کنار رشد سالانه
با وجود کاهش قابل‌توجه صادرات فرآورده‌های نفتی در اکتبر، مقایسه سالانه نکته دیگری را آشکار می‌کند. صادرات ناخالص فرآورده‌های نفتی چین در این ماه همچنان ۱۴٫۶ درصد بیشتر از اکتبر ۲۰۲۵ بود. با این حال، مجموع صادرات ناخالص در ده ماه نخست سال به ۴۶٫۵۹ میلیون تن رسید که حدود ۲ درصد کمتر از دوره مشابه سال قبل است.
این تفاوت میان عملکرد ماهانه و سالانه اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد افت اکتبر را نباید به‌تنهایی نشانه خروج ساختاری چین از بازار صادرات فرآورده‌های نفتی دانست. در عین حال، باید توجه داشت که آمار گمرک چین در این بخش محصولاتی مانند نفت کوره و سوخت کشتی را نیز در بر می‌گیرد و بنابراین، همه گروه‌های فرآورده‌ای الزاماً روند یکسانی ندارند.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، تغییر در ترکیب و جهت‌گیری صادرات است؛ به‌ویژه در محصولاتی مانند گازوئیل و سوخت جت که نقش مهمی در تأمین بازارهای منطقه‌ای دارند.
چشم‌انداز؛ بازار آسیا در انتظار تصمیم بعدی پکن
بر اساس ارزیابی کپلر، انتظار می‌رود واردات دریایی نفت خام چین در نوامبر و دسامبر اندکی بالاتر از سطح اکتبر باقی بماند و موجودی‌ها نیز افزایش محدودی را تجربه کنند. با این حال، مسیر صادرات فرآورده‌ها بیش از هر چیز به تصمیم‌های بعدی دولت چین درباره مجوزهای صادراتی وابسته خواهد بود.
در ماه‌های پیش رو، سه متغیر اهمیت ویژه‌ای خواهند داشت: میزان واقعی فعالیت پالایشگاه‌ها، حجم مجوزهای صادراتی که دولت به‌صورت ماهانه صادر می‌کند و ترکیب صادرات از نظر سهم گازوئیل و سوخت جت.
پیامد این تحولات به بازار داخلی چین محدود نمی‌ماند. کاهش عرضه فرآورده‌های چینی می‌تواند برای خریداران آسیای جنوب شرقی و همچنین پالایشگران هند و کره اهمیت داشته باشد؛ به‌ویژه در بازار گازوئیل که تغییر در جریان صادرات چین می‌تواند بر توازن عرضه و تقاضای منطقه‌ای اثر بگذارد.
در نهایت، آنچه آمار اکتبر نشان می‌دهد صرفاً افزایش واردات نفت خام و کاهش صادرات فرآورده‌های نفتی چین نیست. این ارقام از تغییر در نحوه استفاده پکن از ظرفیت پالایشی و تجاری خود حکایت دارند؛ تغییری که در آن، نفت خام بیش از گذشته به‌عنوان پشتوانه امنیت عرضه داخلی و صادرات فرآورده‌ها به‌عنوان ابزاری قابل‌کنترل در سیاست انرژی چین دیده می‌شود.
از این منظر، افزایش واردات نفت خام چین را نمی‌توان به‌تنهایی معیاری برای سنجش میزان عرضه این کشور به بازار جهانی دانست. در شرایط کنونی، آنچه مسیر جریان فرآورده‌های نفتی را تعیین می‌کند، نه فقط میزان نفت ورودی به پالایشگاه‌ها، بلکه تصمیم پکن درباره مقصد نهایی این نفت و محصولاتی است که از آن تولید می‌شود.
________________________________________
منابع
● رویترز، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، آمار واردات نفت خام چین در اکتبر:
bairdmaritime.com/shipping/tankers/china-crude-oil-imports-hit-seven-month-high-in-october
● رویترز، ۹ اکتبر ۲۰۲۶، صدور مجوز صادرات ۳٫۷ میلیون تن فرآورده نفتی:
money.usnews.com/investing/news/articles/2026-10-08/china-to-resume-october-fuel-exports-after-a-brief-halt-four-trade-sources-say
● OilPrice، ۱ اکتبر ۲۰۲۶، توقف صادرات سوخت چین:
oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/China-Halts-October-Fuel-Exports-as-Global-Diesel-Crunch-Deepens.html
● رویترز / USO News، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، واردات نفت خام، وضعیت پالایشگاه‌ها و حاشیه سود گازوئیل:
rallies.ai/news/chinas-crude-oil-imports-recover-fuel-exports-not-so-much-331de646e6cb4964