سود میلیاردی در یک سو و زیان در سوی دیگر

فرزین سوادکوهی: قیمت نفت در جنگ و اختلال بالا می رود اما این همه ماجرا نیست. گاهی اوقات در هنگامه بحران هایی از این دست نقشه سودآوری صنعت نفت هم باز از نو ترسیم می‌شود. برای همین هم هست که می بینیم تازه‌ترین برآوردها نشان می‌دهد اکسون‌موبیل آمریکا ممکن است در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶، از محل افزایش حاشیه سود پالایش، حدود ۴.۵ میلیارد دلار بیشتر از سه‌ماهه قبل درآمد کسب کند. توتال‌انرژیز نیز از افزایش چشمگیر شاخص حاشیه پالایش اروپا خبر داده است. با این حال، در همان بازاری که برخی شرکت‌ها از کمبود فرآورده‌ها سود می‌برند، شماری از پالایشگاه‌های اروپایی با افزایش هزینه خوراک و حمل‌ونقل و کاهش حاشیه سود دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این تفاوت نشان می‌دهد که در بحران انرژی، افزایش قیمت‌ها به‌تنهایی ضامن سودآوری نیست؛ دسترسی به خوراک ارزان، ترکیب محصولات و امکان انتقال آنها به بازار مصرف، تعیین‌کننده‌تر از همیشه شده است.

اکسون‌موبیل، بزرگ‌ترین شرکت نفتی آمریکا، در برآورد تازه خود از افزایش قابل‌توجه سود پالایش خبر داده است. رویترز در ۱۶ اکتبر گزارش داد که افزایش حاشیه سود می‌تواند سود بخش پالایش این شرکت را در سه‌ماهه سوم نسبت به سه‌ماهه دوم حدود ۴.۵ میلیارد دلار بالا ببرد. برآورد یک تحلیلگر بی‌ام‌او کپیتال مارکتس نیز حاکی از آن است که سود تعدیل‌شده بخش پالایش ممکن است به حدود ۸.۵ میلیارد دلار برسد.
این ارقام در شرایطی ثبت می‌شوند که اختلال عرضه نفت و فرآورده‌ها، بازار گازوئیل و سوخت جت را تحت فشار قرار داده است. محدودیت صادرات، آسیب‌پذیری مسیرهای دریایی و کاهش دسترسی به برخی منابع عرضه، قیمت فرآورده‌های پرتقاضا را بالا برده و فرصت تازه‌ای برای پالایشگرانی ایجاد کرده است که می‌توانند تولید خود را بدون افزایش متناسب هزینه‌ها ادامه دهند.
پالایشگران آمریکایی از یک مزیت مهم برخوردارند و آن اینکه به منابع نفت خام داخلی دسترسی گسترده دارند. در شرایطی که هزینه حمل دریایی جهش می‌کند، نزدیکی به خوراک می‌تواند به اندازه فناوری و بهره‌وری پالایش اهمیت داشته باشد. پالایشگاهی که نفت را با هزینه کمتر تأمین می‌کند، در رقابت با واحدی که به واردات دوربرد وابسته است، فضای بیشتری برای کسب سود خواهد داشت.
البته افزایش سود پالایشگران به معنای مصونیت اقتصاد آمریکا از بحران نیست. مصرف‌کنندگان همچنان با فشار قیمت سوخت روبه‌رو هستند؛ اما از منظر رقابت صنعتی، آنچه اهمیت دارد این است که یک شوک واحد می‌تواند برای یک شرکت درآمد ایجاد کند و برای رقیب آن هزینه‌ای سنگین به همراه داشته باشد.

اروپا؛ نفت گران، سود نامطمئن
تصویر اروپا پیچیده‌تر است. توتال‌انرژیز اعلام کرده شاخص حاشیه پالایش این شرکت در سه‌ماهه سوم به ۳۳.۲ دلار برای هر بشکه رسیده ؛ درحالی‌که این شاخص در سه‌ماهه دوم ۱۳.۵ دلار و در مدت مشابه سال گذشته ۸.۴ دلار بود.این شرکت همچنین انتظار دارد جریان نقدی بخش پالایش و مواد شیمیایی آن به حدود ۴ میلیارد دلار برسد.
این ارقام نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، همه پالایشگران اروپایی بازنده بحران نیستند. شرکت‌هایی که از شبکه گسترده پالایش، دسترسی مناسب به بازار فروش و توانایی تولید فرآورده‌های پرتقاضا برخوردارند، می‌توانند از افزایش قیمت‌ها بهره ببرند. با این حال، شاخص حاشیه پالایش را نباید با سود خالص اشتباه گرفت؛ این شاخص همه هزینه‌های عملیاتی، تعمیرات، تأمین مالی و حمل‌ونقل را منعکس نمی‌کند.
گزارش فایننشال تایمز در اکتبر نشان داد که حاشیه پالایش در شمال‌غرب اروپا پس از رسیدن به حدود ۵۴ دلار برای هر بشکه در ابتدای سپتامبر، در پنجم اکتبر تا منفی ۱۱ دلار سقوط کرد و سپس به حدود ۳ دلار رسید. افزایش هزینه نفت خام تحویلی و کرایه نفتکش‌ها، در کنار رشد نامتوازن قیمت فرآورده‌ها، فشار زیادی بر پالایشگران وارد کرده است.
مسئله اصلی آن است که پالایشگاه نمی‌تواند تمام ظرفیت خود را به تولید سودآورترین محصول اختصاص دهد. هر بشکه نفت، بسته به نوع خوراک و فناوری واحد، ترکیبی از فرآورده‌ها تولید می‌کند. اگر گازوئیل و سوخت جت گران شوند، اما قیمت بنزین یا نفتا به همان نسبت افزایش نیابد، سودآوری کل پالایشگاه ممکن است همچنان محدود بماند. به همین دلیل، نوع خوراک، ساختار فنی پالایشگاه و ترکیب محصولات در بحران فعلی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.

هزینه حمل؛ متغیری که سود را می‌بلعد
یکی از ویژگی‌های بحران کنونی، نقش تعیین‌کننده هزینه حمل دریایی است. افزایش نرخ نفتکش‌ها می‌تواند مزیت خرید نفت ارزان‌تر را از بین ببرد و تجارت میان بازارهای مختلف را غیراقتصادی کند. مثلا هزینه انتقال یک محموله دو میلیون بشکه‌ای نفت خام از خلیج مکزیک آمریکا به چین به حدود ۸۰ میلیون دلار، معادل ۴۰ دلار برای هر بشکه، رسیده است یعنی در واقع افزایشی بوجود آمده که اختلاف قیمت نفت در مبدأ و مقصد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
در چنین شرایطی، حتی اگر نفت در یک منطقه ارزان‌تر باشد، هزینه انتقال آن ممکن است خرید از منابع نزدیک‌تر را اقتصادی‌تر کند. همین مسئله به شکل‌گیری بازارهایی منجر می‌شود که در آنها قیمت‌ها بالا هستند، اما عرضه موجود در مناطق دیگر نمی‌تواند به‌سرعت کمبود را جبران کند. هزینه حمل، محدودیت ظرفیت کشتی‌ها و ریسک مسیرهای دریایی عملاً بخشی از پیوند بازار جهانی را تضعیف می‌کنند.
این وضعیت همچنین نشان می‌دهد که سود پالایشی را نمی‌توان تنها با مقایسه قیمت نفت خام و فرآورده سنجید. آنچه در نهایت اهمیت دارد، هزینه واقعی تحویل خوراک به پالایشگاه و رساندن محصول نهایی به مشتری است.
حالا عملا میبینیم که بحران فعلی می تواند به صنعت پالایش ایران بیاموزد که در وهله اول ظرفیت اسمی به‌تنهایی معیار رقابت‌پذیری نیست. دسترسی مطمئن به خوراک، بازدهی واحدها، تنوع محصولات و توانایی پاسخ‌گویی به تقاضای بازار، همگی در سودآوری نقش دارند. دوم اینکه افزایش قیمت جهانی فرآورده‌ها لزوماً به معنای افزایش سود پالایشگاه نیست؛ اگر هزینه خوراک و حمل سریع‌تر بالا برود، حاشیه سود می‌تواند کاهش یابد و در آخر اینکه در شرایط اختلال تجارت جهانی، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به مسیرهای مطمئن انتقال به مزیتی راهبردی تبدیل می‌شود.
بحران کنونی همچنین ضرورت توجه به کیفیت محصولات تولیدی را برجسته می‌کند. پالایشگاهی که بتواند سهم بیشتری از فرآورده‌های موردنیاز بازار، مانند گازوئیل کم‌گوگرد و سوخت جت، تولید کند، در مقایسه با واحدی که ترکیب محصولات آن با تقاضای روز بازار فاصله دارد، از انعطاف بیشتری برخوردار خواهد بود. البته دستیابی به چنین مزیتی نیازمند سرمایه‌گذاری، بهینه‌سازی فرآیندها و تأمین پایدار خوراک است؛ نه صرفاً افزایش ظرفیت تولید.
تجربه آمریکا و اروپا در نهایت یک واقعیت اقتصادی را آشکار می‌کند بدین معنی که قیمت بالاتر انرژی به همه سود نمی‌رساند. سود واقعی در فاصله میان ارزش محصولات و مجموع هزینه‌های تولید، تأمین خوراک و انتقال شکل می‌گیرد. در بحران فعلی، برندگان اصلی الزاماً پالایشگرانی نیستند که بیشترین نفت را فرآوری می‌کنند؛ بلکه شرکت‌هایی هستند که خوراک مناسب را با هزینه رقابتی تأمین می‌کنند، محصول موردنیاز بازار را می‌سازند و آن را با کمترین هزینه به دست مشتری می‌رسانند.