ادنوک چشم در چشم فجیره

فرزین سوادکوهی

بررسی یک مسیر جایگزین برای صادراتLNG نشان می‌دهد امنیت انرژی فقط به میزان تولید وابسته نیست بلکه مسیر رساندن محصول به بازار هم اهمیت دارد. با این حال، گزینه فجیره هنوز در مرحله بررسی است و نباید آن را با پروژه‌ای قطعی اشتباه گرفت.

در بازار جهانی انرژی، راهی که گاز از آن به دست مشتری می‌رسد، گاهی به‌اندازه خود گاز اهمیت پیدا می‌کند. تولیدکننده ممکن است میدان‌های بزرگ، قراردادهای بلندمدت و مشتریان آماده داشته باشد؛ اما اگر مسیر صادراتش در معرض اختلال قرار بگیرد، همه این امتیازها آسیب‌پذیر می‌شوند. تنگه هرمز نمونه روشن چنین گلوگاهی است چون گذرگاه باریکیست که تردد دریایی و دسترسی به بازارهای جهانی را به یک نقطه حساس وابسته می‌کند.

برای همین، خبری که از بررسی گزینه‌های جایگزین صادرات توسط ادنوک گاز، شرکت ملی گاز ابوظبی، منتشر شده، فقط درباره ساخت یک پایانه جدید نیست. بحث بر سر این است که آیا می‌توان زنجیره صادرات را طوری طراحی کرد که اختلال در یک مسیر، تمام برنامه را متوقف نکند؟ یکی از گزینه‌هایی که مطرح شده، ایجاد پایانه صادرات گاز طبیعی مایع‌شده، یا LNG، در فجیره است؛ شهری در ساحل دریای عمان که بیرون از تنگه هرمز قرار دارد.

اما یک نکته باید از همان ابتدا روشن باشد و آن اینکه فجیره هنوز گزینه‌ای در دست بررسی است، نه پروژه‌ای که ساخت آن قطعی شده باشد. اطلاعات عمومی موجود، جزئیات تعیین‌کننده‌ای مانند ظرفیت احتمالی پایانه، منبع گازی که آن را تغذیه می‌کند، هزینه سرمایه‌گذاری یا زمان آغاز بهره‌برداری را مشخص نمی‌کند. این تفاوت، میان ارزیابی یک ایده و اجرای یک پروژه بزرگ، تفاوتی اساسی است.

چرا راه خروج دوم اهمیت پیدا می‌کند؟

صادرات انرژی فقط تولید و فروش نیست؛ مجموعه‌ای از مراحل به‌هم‌پیوسته است. گاز باید از میدان یا شبکه به تأسیسات فرآوری برسد، برای صادرات آماده شود، در صورت نیاز مایع‌سازی شود و سرانجام با کشتی به بازار مقصد انتقال یابد. هر حلقه‌ای که به یک مسیر محدود وابسته باشد، می‌تواند به نقطه آسیب‌پذیری تبدیل شود.

LNG به‌دلیل امکان حمل دریایی، به تولیدکنندگان اجازه می‌دهد گاز را به بازارهای دورتر بفرستند. اما ایجاد ظرفیت LNG نیز به تأسیسات بزرگ و پرهزینه نیاز دارد. برای راه‌اندازی چنین زنجیره‌ای، فقط ساخت پایانه کافی نیست چون باید گاز به‌اندازه کافی در دسترس باشد، خط لوله یا شبکه انتقال آن را به محل برساند، تأسیسات مایع‌سازی و ذخیره‌سازی آماده باشند و زیرساخت بارگیری کشتی‌ها هم کار کند. به همین دلیل، بررسی یک پایانه تازه لزوماً به معنای آماده‌بودن مسیر صادرات نیست.

فجیره از نظر جغرافیایی جذاب به نظر می‌رسد، چون در سوی دریای عمان قرار دارد و دسترسی به آن مستلزم عبور از تنگه هرمز نیست. این موقعیت می‌تواند برای برنامه‌ریزی بلندمدت ارزشمند باشد؛ به‌ویژه اگر هدف، داشتن انعطاف بیشتر در برابر اختلال‌های احتمالی باشد. ولی خارج از تنگه بودن به‌تنهایی برای اقتصادی یا امن‌شدن یک پروژه کافی نیست. هزینه رساندن گاز به محل، ظرفیت بندر، شرایط عملیاتی، سرمایه‌گذاری موردنیاز و دسترسی مطمئن به بازارها هم باید بررسی شود.

گزینه جایگزین، نه جایگزینی فوری

بررسی فجیره را نباید نشانه‌ای از کنارگذاشتن پروژه‌های دیگر یا تغییر فوری نقشه صادرات امارات دانست. ادنوک در کنار بررسی مسیرهای جایگزین، پروژه LNG خود در الرویس را نیز دنبال می‌کند. این پروژه در سمت خلیج فارس قرار دارد و بخشی از برنامه توسعه ظرفیت صادراتی شرکت به شمار می‌رود. در نتیجه، تصویری که فعلاً دیده می‌شود بیشتر شبیه افزودن گزینه‌های تازه به برنامه است، نه چرخش کامل از یک مسیر به مسیر دیگر.

چنین رویکردی در صنعت انرژی غیرمعمول نیست. شرکت‌ها برای پروژه‌های بزرگ، معمولاً چند سناریو را هم‌زمان ارزیابی می‌کنند.مثلا کارهایی مانند توسعه زیرساخت موجود، ساخت ظرفیت تازه، استفاده از مسیرهای جایگزین و تنظیم زمان‌بندی سرمایه‌گذاری. گاهی نتیجه بررسی‌ها ساخت تأسیسات تازه است؛ گاهی هم محاسبه هزینه و فایده نشان می‌دهد که توسعه یک مسیر موجود منطقی‌تر است. تا وقتی تصمیم نهایی و جزئیات فنی منتشر نشده، نمی‌توان دانست فجیره در کدام سوی این محاسبه قرار می‌گیرد.

در عین حال، مطرح‌شدن یک مسیر تازه می‌تواند نشانه‌ای از این باشد که ریسک عبور از گلوگاه‌های دریایی در برنامه‌ریزی بلندمدت جدی گرفته می‌شود. این ریسک فقط به احتمال بسته‌شدن کامل یک مسیر مربوط نیست.

تأخیر، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل، دشواری برنامه‌ریزی برای تحویل محموله‌ها و نگرانی خریداران نیز می‌تواند بر تصمیم شرکت‌ها اثر بگذارد. داشتن گزینه‌های بیشتر، دست‌کم در تئوری، امکان واکنش به چنین شرایطی را افزایش می‌دهد؛ هرچند مقدار این افزایش به ظرفیت واقعی مسیر جایگزین بستگی دارد.

کاهش وابستگی با حذف خطر یکی نیست

حالا سوال اینجاست که اگر پایانه‌ای در فجیره ساخته شود، آیا خطرهای صادرات از میان می‌روند؟ خیر! چنین زیرساختی ممکن است وابستگی به یک گلوگاه مشخص را کمتر کند، اما به‌خودی‌خود همه ریسک‌ها را حذف نمی‌کند. پروژه همچنان به تولید گاز، خطوط انتقال، تأسیسات صنعتی، بندر و مسیرهای دریایی نیاز خواهد داشت. امنیت، هزینه و پایداری هر یک از این اجزا باید جداگانه سنجیده شود.

افزون بر این، ایجاد مسیر جایگزین می‌تواند هزینه‌های تازه‌ای به همراه داشته باشد. انتقال گاز به ساحل دیگر ممکن است به خط لوله یا زیرساخت جدید نیاز داشته باشد. اگر ساختمان پایانه و تجهیزات مایع‌سازی سرمایه‌گذاری سنگینی بطلبد، پرسش مهم این است که آیا کاهش ریسک صادرات، درآمد و انعطاف بیشتری ایجاد می‌کند که هزینه پروژه را توجیه کند؟ بدون اطلاعات درباره ظرفیت، بودجه و منبع تأمین گاز، پاسخ روشنی به این پرسش نداریم.

از همین رو باید از دو برداشت شتاب‌زده پرهیز کرد چرا که نه می‌توان گفت وابستگی به هرمز به‌زودی پایان می‌یابد، نه می‌توان بررسی فجیره را موضوعی بی‌اهمیت دانست. یک گزینه ممکن است در نهایت کنار گذاشته شود، اما همین که بررسی می‌شود، نشان می‌دهد شرکت صادرکننده در حال سنجیدن هزینه‌های تمرکز بر مسیرهای موجود در برابر هزینه ساخت گزینه‌های تازه است.

ایران در برابر نقشه متغیر صادرات

حالا در خصوص کشور خودمان ، موضوع از دو جهت قابل توجه است. نخست اینکه جایگاه جغرافیایی و اهمیت تنگه هرمز بخشی از واقعیت منطقه است؛ اما این مزیت به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که صادرکنندگان انرژی برای همیشه به یک مسیر وابسته بمانند. اگر کشورهای منطقه بتوانند مسیرهای جایگزینِ عملی و اقتصادی ایجاد کنند، اهمیت راهبردی مسیرهای فعلی ممکن است در محاسبات بلندمدت تغییر کند.

دوم اینکه تصمیم‌های مربوط به مسیر صادرات می‌توانند بر رقابت در بازار انرژی اثر بگذارند. مشتریان معمولاً فقط به قیمت و حجم عرضه نگاه نمی‌کنند بلکه قابلیت تحویل مطمئن و امکان پایبندی به برنامه نیز مهم است. هرچه یک صادرکننده گزینه‌های بیشتری برای انتقال محصول داشته باشد، ممکن است در برابر اختلال‌های مسیر انعطاف بیشتری پیدا کند. بااین‌حال، این گزاره درباره گزینه احتمالی فجیره هنوز در حد یک ارزیابی کلی است و نمی‌توان آن را به نتیجه قطعی درباره آینده رقابت منطقه‌ای تبدیل کرد.

همچنین از خبر بررسی پایانه نمی‌توان نتیجه گرفت که صادرات ایران فوراً تحت تأثیر قرار می‌گیرد یا امارات به‌سرعت از هرمز مستقل خواهد شد. چنین نتیجه‌گیری‌ای به اطلاعاتی نیاز دارد که فعلاً در دسترس نیست چون بیاد بیاندیشیم که پروژه قرار است چه ظرفیتی داشته باشد؟ چه مقدار گاز به آن اختصاص پیدا می‌کند؟ تأسیسات چه زمانی ساخته می‌شوند؟ هزینه انتقال گاز چقدر است؟ و آیا محصول نهایی در برابر گزینه‌های دیگر، مانند صادرات از زیرساخت‌های موجود، مزیت اقتصادی دارد؟

برای فهمیدن اینکه بررسی فجیره تا چه اندازه جدی است، چند نشانه اهمیت دارد زیرا اعلام تصمیم رسمی درباره ساخت، انتشار ظرفیت پیشنهادی، روشن‌شدن منبع گاز و مسیر انتقال آن، معرفی هزینه یا شریک‌های سرمایه‌گذاری و ارائه زمان‌بندی اجرایی مقولاتیست که نمی توان از کنار آن بسادگی گذر کرد. تا پیش از روشن‌شدن این جزئیات، صحبت‌کردن از پایانه‌ای آماده یا صادرات قریب‌الوقوع، فراتررفتن از اطلاعات موجود است.

اینک، مهم‌ترین نکته لزوما این نیست که یک پایانه جدید ساخته شده یا مسیر صادرات تغییر کرده است؛ هیچ‌کدام از این‌ها قطعی نیست. نکته این است که ادنوک در حال بررسی راه‌هایی است تا وابستگی صادرات به یک مسیر واحد را کاهش دهد. در صنعت انرژی، گاهی خودِ بررسی یک گزینه تازه هم خبرساز می‌شود، چون نشان می‌دهد شرکت‌ها چگونه ریسک‌های آینده را وارد محاسبات امروز خود می‌کنند.

فجیره ممکن است روزی به بخشی از نقشه صادرات LNG امارات تبدیل شود، یا پس از بررسی‌های فنی و اقتصادی کنار گذاشته شود. فعلاً پاسخ این پرسش روشن نیست. آنچه روشن است، جدی‌ترشدن پرسش امنیت مسیرهاست. اگر راه اصلی مختل شد، مسیر بعدی کجاست؟ برای ادنوک، فجیره یکی از پاسخ‌های احتمالی است؛ اما هنوز باید دید آیا این نقطه روی نقشه به یک پروژه واقعی تبدیل می‌شود یا نه.